ترسیم آینده کشاورزی ایران از نگاه مرکز پژوهش های مجلس / آینده نگاری بخش کشاورزی در ایران

فرصت امروز: بخش کشاورزی به دليل نقش حياتی در تأمين غذای مورد نياز مردم و زیربنای اصلی تحقق امنيت غذایی از مهم ترین بخش های اقتصاد جوامع محسوب می شود. امروزه فعاليت های کشاورزی در برخی از کشورهای در حال توسعه علاوه بر موارد یادشده به لحاظ ایجاد اشتغال نيز حائز اهميت است. در اغلب کشورهای توسعه یافته، نقش کشاورزی فراتر از تأمين غذای مورد نياز بوده و شامل تأمين اولویت های سياسی، اجتماعی و اقتصادی نيز می شود و از این نظر غيرقابل جایگزین است، از همین رو، آینده پژوهی و برنامه ریزی دقیق برای آینده کشاورزی از اهمیت ویژه و استراتژیکی برخوردار است.

اما آیا تاکنون در ایران مطالعاتی در این زمینه صورت گرفته است؟ بررسی هایی که مرکز پژوهش های مجلس انجام داده است، نشان می دهد که بیشترین چالش آینده کشاورزی ایران در حوزه آب خواهد بود. به باور بازوی پژوهشی مجلس، آینده کشاورزی در ایران به رغم اینکه با مشکلات بسیاری روبه روست، اما با روندی کند، رشد خواهد کرد. بر این اساس، مهم ترین نکاتی که در حوزه کشاورزی پیش بینی می شود، از نگاه مرکز پژوهش های مجلس به این شرح است:

1-بر اثر افزایش بهره وری از طریق مكانيزاسيون و اصلاح بذر و نباتات و اینترنت اشيا ( IOT) و دانش پيشرفته (با سهم پایين تر) و افزایش سطح زیرکشت در روستاها و حتی شهرهای کوچک و حومه کلانشهرها (با سهم بيشتر)، به دليل افزایش نسبی قيمت موادغذایی و افزایش تقاضای محصولات کشاورزی، پيش بينی می شود توليد محصولات کشاورزی در آینده ایران با شتابی کاهنده افزایش یابد. طی دهه اخير رشد متوسط ساليانه تقاضای کل محصولات کشاورزی حدود 6 / 1 برابر رشد توليد کل محصولات کشاورزی بوده است، بنابراین رشد تقاضای مصرف محصولات کشاورزی بيشتر از رشد توليد این محصولات در کشور بوده که می تواند علامت ضعيف بروز کمبود این محصولات در آینده شود.

2-تغيير فرهنگ مصرف و گرایش تدریجی به کاهش مصرف غلات در بين مردم، کاهش مصرف گوشت قرمز و تأمين کالری و پروتئين اضافی به طور عمده از روغن های گياهی، شكر و محصولات لبنی در آینده متصور است که می تواند تبدیل به روند و جریان اصلی در آینده باشد.

3-با وجود اینكه توليد شيلات در مقایسه با محصولات دیگر کشاورزی، سهم کمتری در توليد کل محصولات کشاورزی دارد، ولی توليد شيلات طی یک دهه اخير رشد تقریبی دو برابری داشته است این در حالی است که توليد بقيه محصولات کشاورزی رشد آنچنانی نداشته است که می تواند توليد شيلات به عنوان علائم ضعيف و یا نوظهور برای تبدیل شدن به یک روند و جریان اصلی در آینده باشد. با توجه به خشكسالي فلات مركزی و نوار جنوبي كشور، در بلندمدت توسعه شیلات و جایگزیني حوضچه های پرورش ماهي به جای تولید محصولات كشاورزی و باغي، مي تواند در دستور كار نهاد تقنیني و اجرایي كشور قرار گیرد.

4-محصولات باغی در حدود نيمی از ارزش صادرات محصولات کشاورزی را به خود اختصاص داده است. حائز اهميت است با وجود سهم نسبی کمتر محصولات دام، طيور و دارویی در مقایسه با محصولات باغی و زراعی در ارزش سبد صادراتی محصولات کشاورزی، جهش قابل توجه 3.5 برابر در ارزش صادراتی این گروه در سال 1395 نسبت به 1392 می تواند به تكيه گاهی برای توسعه صادرات به کشورهای منطقه تعریف شود. به ویژه کشورهای عراق، قطر و عمان که در حال حاضر با سياست های عربستان سعودی زاویه دارند.

5-اما کشاورزی ایران برای توسعه نیازمند قوانین جدیدی هم در آینده است. مهم ترین کاستی و مشکل قانونی در این زمینه عبارت است از:

- مشكلات قانونی به ویژه قانون ارث و همچنين قوانينی در زمينه اندازه بهينه زمين های کشاورزی در مناطق مختلف و یا کمترین اندازه زمين که قابل تفكيک نباشند، وجود ندارد، که می تواند مانع از تقسيم بيشتر قطعات شود و در بلندمدت زمينه را برای یك پارچه سازی اراضی فراهم کند.

- ضعف در قوانين صيانت از مالكيت فكری در کشور با هدف تقویت شرکت های دانش بنيان و صادرات گرا در تكنولوژی و فناوری و تحقيق و توسعه بخش کشاورزی و گياهان دارویی.

- سياست های حمایتی دولت و در رأس آن دخالت دولت در قيمت گذاری محصولات کشاورزی و مشكلات مطرح در قانون تضمين خرید محصولات اساسی کشاورزی مصوب 21 / 6 / 1368 و قوانين مرتبط دیگر.