فلز کمیاب، ریسک بزرگ صنعت

محدودیت عرضه برخی مواد معدنی راهبردی از سوی چین، نگرانی تازه‌ای در صنایع پیشرفته جهان ایجاد کرده است. یکی از نمونه‌های مهم، ایتریم است که در زنجیره تولید تجهیزات پیشرفته، پوشش‌های مقاوم و برخی کاربردهای صنعتی حساس استفاده می‌شود. خبرهای تازه از فشار عرضه این ماده در ژاپن حکایت دارند؛ موضوعی که نشان می‌دهد حتی مواد اولیه با سهم وزنی بسیار کوچک در محصول نهایی نیز می‌توانند به گلوگاه تولید تبدیل شوند.

اثر بر اقتصاد ایران

اقتصاد ایران در بسیاری از صنایع به واردات ماشین‌آلات، قطعات تخصصی، تجهیزات الکترونیکی و برخی مواد واسطه‌ای وابسته است. هر اختلال در زنجیره جهانی تولید این تجهیزات می‌تواند از مسیر افزایش قیمت، طولانی‌شدن زمان تحویل یا محدودیت دسترسی، بر بنگاه‌های داخلی اثر بگذارد.

با این حال، نباید بدون بررسی ترکیب واقعی واردات ایران نتیجه گرفت که کمبود یک ماده مشخص فوراً به توقف تولید داخلی منجر می‌شود. اثر مستقیم به نوع تجهیزات، منشأ تأمین و موجودی قطعات وابسته است. اهمیت خبر بیشتر در آشکارشدن شکنندگی زنجیره تأمین است. محصولی ممکن است از صدها قطعه تشکیل شده باشد، اما نبود تنها یک قطعه خاص، تکمیل آن را ناممکن کند.

اثر بر کسب‌وکارهای ایرانی

مدیران خرید معمولاً تأمین‌کنندگان خود را بر اساس قیمت، کیفیت و زمان تحویل ارزیابی می‌کنند. در شرایط جدید، یک معیار دیگر نیز ضرورت پیدا می‌کند: وابستگی پنهان به مواد اولیه و فناوری‌های دارای عرضه محدود جهانی.

برای مثال، یک کارخانه ممکن است تجهیزات خود را از کشوری غیر از چین خریداری کند، اما تولیدکننده آن تجهیزات از مواد یا قطعات چینی استفاده کرده باشد. به این ترتیب، وابستگی مستقیم در فاکتور خرید دیده نمی‌شود، ولی در زنجیره تأمین وجود دارد.

ریسک، فرصت و اقدام

ریسک اصلی برای بنگاه‌ها طولانی‌شدن دوره تأمین برخی قطعات تخصصی است. فرصت برای شرکت‌هایی شکل می‌گیرد که بتوانند جایگزین‌های فنی معتبر، خدمات تعمیر یا بازطراحی قطعات را با رعایت استانداردهای ایمنی ارائه دهند. جایگزینی مواد یا قطعات در تجهیزات حساس نباید صرفاً به دلیل ارزانی یا دسترسی آسان انجام شود؛ اعتبارسنجی فنی و تأیید سازنده ممکن است ضروری باشد.

حکم فرصت امروز: ده قطعه یا ماده اولیه‌ای را که نبودشان می‌تواند کل خط تولید را متوقف کند مشخص کنید. برای هرکدام کشور منشأ، تأمین‌کننده اصلی، زمان تأمین و امکان جایگزینی معتبر را بررسی کنید.