آیا کالابرگ جدید می تواند شوک حذف ارز ترجیحی را خنثی کند؟

فرصت امروز: حذف ارز ترجیحی در دی ماه ۱۴۰۴ نقطه عطف تازه ای در سیاست های اقتصادی کشور بود. دولت اعلام کرده برای جبران آثار این تصمیم، طرح «کالابرگ الکترونیکی یک میلیونی» را برای تمام شهروندان اجرا می کند؛ حتی افرادی که تاکنون یارانه نقدی دریافت نمی کردند می توانند از شنبه آینده در سامانه مربوطه ثبت نام کنند. سؤال اصلی این است: آیا این یارانه جدید می تواند از سفره خانوار ایرانی محافظت کند یا صرفاً زمان می خرد؟

شوک قیمتی؛ وقتی روغن تبدیل به شاخص تورم شد

اولین نشانه های حذف ارز ترجیحی در بازار کالاهای اساسی با افزایش ناگهانی قیمت روغن خوراکی بروز کرد. روغنی که تا چند هفته قبل حوالی ۸۰ هزار تومان عرضه می شد، اکنون به محدوده ۱۷۰ تا ۲۱۰ هزار تومان رسیده است؛ یعنی افزایشی بیش از ۱۲۰ درصد.

روغن از آن دسته کالاهایی است که خانوار نمی تواند به راحتی مصرف آن را حذف کند. به همین دلیل، جهش قیمت آن پیام روانی قدرتمندی دارد:

«قیمت های قبلی دیگر مبنا نیستند.»

همین پیام به سرعت به سایر اقلام غذایی سرایت می کند؛ از مرغ و تخم مرغ گرفته تا لبنیات و برنج.

دولت چه می گوید؟ کالابرگ برای همه، نه فقط دهک های پایین

دولت در واکنش به این شوک قیمتی، طرح جدید کالابرگ الکترونیکی با اعتبار حدود یک میلیون تومان برای هر نفر را فعال کرده است.

بر اساس اعلام رسمی:

•  این یارانه به همه شهروندان ایرانی تعلق می گیرد.
•  افرادی که تاکنون یارانه نقدی دریافت نمی کردند می توانند از شنبه آینده ثبت نام کنند.
•  اعتبار به صورت تدریجی فعال می شود و خانوارها می توانند آن را برای خرید کالاهای اساسی مصرف کنند.

در محاسبات دولتی گفته شده که میانگین افزایش هزینه سبد مصرفی خانوار حدود ۵۰۰ هزار تومان بوده و بنابراین یارانه یک میلیونی، بیش از این افزایش هزینه را پوشش می دهد.

اما بازار واقعیت خود را دارد؛ و اینجاست که شکاف میان سیاست و تجربه روزمره مردم شکل می گیرد.

آزمون تاب آوری خانوار؛ مردم از کجا کم می کنند؟

رفتار مصرف کننده در برابر شوک قیمتی قابل پیش بینی است:

1.  ابتدا خرید اقلام پروتئینی کاهش می یابد.
2.  کیفیت مواد غذایی افت می کند.
3.  خریدهای غیرضروری غذایی حذف می شود.
4.  سهم خوراکی ها از کل هزینه خانوار افزایش می یابد و فشار از سایر بخش های زندگی کم می شود: آموزش، تفریح، درمان.

این همان «کوچک شدن خاموش سفره» است؛ فرآیندی تدریجی که در آمار رسمی کمتر دیده می شود، اما در سبک زندگی مردم کاملاً قابل لمس است.

برندگان و بازندگان حذف ارز ترجیحی

برخلاف تصور عمومی، این سیاست تنها بازنده ندارد.

برندگان احتمالی:

•  دولت که بخشی از بار مالی یارانه ارزی را به یارانه مستقیم منتقل کرده و امیدوار است رانت های وارداتی کاهش یابد.
•  برخی تولیدکنندگان داخلی که دیگر مجبور نیستند با کالاهای یارانه ای وارداتی رقابت نابرابر داشته باشند.

بازندگان قطعی کوتاه مدت:

•  حقوق بگیران ثابت.
•  طبقه متوسطی که در دهک های حمایتی نیست.
•  کسب وکارهای خرد غذایی؛ از رستوران ها تا شیرینی پزی ها که هزینه مواد اولیه شان جهش کرده است.

آیا یک میلیون تومان کافی است؟

برای یک خانواده چهار نفره، اعتبار کالابرگ معادل حدود ۴ میلیون تومان خواهد بود. این عدد روی کاغذ امیدوارکننده است؛ اما در عمل، اگر روند افزایش قیمت ها ادامه پیدا کند، این اعتبار ممکن است تنها بخشی از فشار تورمی را خنثی کند، نه همه آن را.

به عبارت دیگر، کالابرگ می تواند سرعت سقوط قدرت خرید را کاهش دهد، اما تضمینی برای توقف آن نیست؛ مگر اینکه همزمان سیاست های مهار تورم، کنترل نقدینگی و ثبات بازار ارز نیز اجرا شود.

جمع بندی

حذف ارز ترجیحی یک اصلاح ساختاری پرریسک است. دولت با اجرای کالابرگ یک میلیونی تلاش دارد این ریسک را برای خانوارها قابل تحمل کند و حتی اعلام کرده این یارانه به همه مردم تعلق می گیرد و جاماندگان می توانند از شنبه ثبت نام کنند.

با این حال، تجربه نشان می دهد که یارانه نقدی یا اعتباری بدون مهار تورم، تنها زمان می خرد.

سؤال اصلی امروز اقتصاد ایران این است:

آیا کالابرگ جدید آغاز یک مسیر پایدار برای حمایت از معیشت است، یا فقط مُسکنی موقت برای عبور از یک شوک بزرگ؟