تک نرخی شدن ارز؛ پایان چندنرخی ها یا آغاز یک آزمون بزرگ اقتصادی؟

فرصت امروز: در روزهای اخیر، نشانه ها و اظهارنظرهای رسمی حاکی از آن است که سیاست ارزی کشور وارد مرحله ای تازه شده است؛ مرحله ای که در آن چند نرخی بودن ارز، به عنوان یکی از مزمن ترین چالش های اقتصاد ایران، به سمت تک نرخی شدن حرکت می کند. موضوعی که سال ها در حد وعده، برنامه و بحث های کارشناسی باقی مانده بود، حالا بیش از هر زمان دیگری رنگ واقعیت به خود گرفته و به یکی از مهم ترین محورهای تحلیل اقتصادی تبدیل شده است.

تک نرخی شدن ارز، صرفاً یک تصمیم فنی یا اداری نیست؛ بلکه تحولی عمیق در سازوکار اقتصاد، تجارت، بازار سرمایه و حتی معیشت خانوارها محسوب می شود. موافقان آن را شرط لازم برای شفافیت اقتصادی می دانند و منتقدان، نسبت به تبعات تورمی و تجربه های ناموفق گذشته هشدار می دهند. این گزارش تلاش می کند با نگاهی جامع، ابعاد مختلف این سیاست را بررسی کند.

ارز چند نرخی؛ ریشه یک بی ثباتی مزمن

اقتصاد ایران سال هاست با پدیده ارز چند نرخی دست وپنجه نرم می کند. وجود نرخ های متفاوت برای ارز، از نرخ های ترجیحی گرفته تا نرخ های توافقی و آزاد، نه تنها به پیچیدگی نظام اقتصادی انجامیده، بلکه بستر گسترده ای برای رانت، فساد، عدم شفافیت و ناکارآمدی ایجاد کرده است.

در چنین شرایطی، فعالان اقتصادی همواره با عدم قطعیت مواجه بوده اند؛ واردکنندگان و صادرکنندگان نمی دانستند کدام نرخ مبنای تصمیم گیری نهایی است، شرکت ها در صورت های مالی خود با ابهام روبه رو بودند و سیاست گذار نیز ناچار بود مدام میان کنترل قیمت ها و واقعیت بازار تعادل برقرار کند؛ تعادلی که اغلب به هم می خورد.

چرا تک نرخی شدن ارز دوباره در دستور کار قرار گرفت؟

افزایش فشارهای اقتصادی، ضرورت شفاف سازی، محدودیت منابع ارزی و تجربه های تلخ تخصیص های رانتی، سیاست گذار را بار دیگر به سمت اصلاح ساختار ارزی سوق داده است. در این چارچوب، تک نرخی شدن ارز به عنوان ابزاری برای کاهش رانت، واقعی سازی قیمت ها و بهبود کارایی اقتصاد مطرح شده است.

کارشناسان معتقدند ادامه نظام چندنرخی، نه تنها کمکی به کنترل تورم نکرده، بلکه در بسیاری موارد خود به عامل افزایش قیمت ها تبدیل شده است. اختلاف میان نرخ رسمی و نرخ بازار آزاد، انتظارات تورمی را تقویت کرده و رفتارهای سوداگرانه را افزایش داده است. از این منظر، حرکت به سمت یک نرخ واحد، تلاشی برای بازگرداندن منطق اقتصادی به بازار ارز تلقی می شود.

تک نرخی شدن ارز؛ موافقان چه می گویند؟

شفافیت، مهم ترین دستاورد

اصلی ترین استدلال موافقان تک نرخی شدن ارز، افزایش شفافیت اقتصادی است. زمانی که همه فعالان اقتصادی با یک نرخ مشخص کار می کنند، امکان سوءاستفاده از تفاوت قیمت ها از بین می رود و تصمیم گیری ها بر اساس واقعیت های بازار انجام می شود.

در چنین فضایی، تخصیص منابع هدفمندتر می شود و دولت نیز به جای توزیع ارز ارزان، می تواند حمایت های خود را به صورت مستقیم و قابل رصد به اقشار هدف ارائه کند.

بهبود فضای کسب وکار و سرمایه گذاری

کارشناسان اقتصادی معتقدند یکسان سازی نرخ ارز می تواند فضای کسب وکار را قابل پیش بینی تر کند. ثبات نسبی در بازار ارز، یکی از مهم ترین پیش شرط های جذب سرمایه گذاری داخلی و خارجی است. سرمایه گذار زمانی وارد بازار می شود که بتواند هزینه ها و درآمدهای خود را با دقت بیشتری برآورد کند.

اثر مثبت بر بازار سرمایه

بازار سرمایه نیز از جمله بخش هایی است که از تک نرخی شدن ارز تأثیر می پذیرد. شرکت های صادرات محور، با حذف نرخ های دستوری، می توانند درآمد واقعی تری شناسایی کنند و شفافیت صورت های مالی افزایش می یابد. این موضوع می تواند به افزایش اعتماد سرمایه گذاران و بهبود عملکرد بورس منجر شود.

نگرانی ها و انتقادات؛ روی دیگر سکه

تجربه های ناموفق گذشته

منتقدان این سیاست، به تجربه های قبلی یکسان سازی ارز اشاره می کنند؛ تجربه هایی که در برخی مقاطع، به دلیل تعیین نرخ غیرواقعی یا نبود زیرساخت های لازم، با شکست مواجه شد. به باور آن ها، تک نرخی شدن ارز بدون اصلاحات عمیق در سیاست های مالی، پولی و تجاری، نمی تواند به تنهایی ثبات ایجاد کند.

نگرانی از شوک تورمی

یکی از مهم ترین دغدغه ها، اثر کوتاه مدت این سیاست بر تورم است. اگر نرخ واحد ارز به سطحی بالاتر از نرخ های ترجیحی قبلی برسد، هزینه واردات افزایش می یابد و این افزایش می تواند به رشد قیمت کالاها و خدمات منجر شود. به ویژه در شرایطی که قدرت خرید خانوارها تحت فشار است، مدیریت این پیامد اهمیت زیادی دارد.

تأثیر تک نرخی شدن ارز بر معیشت مردم

تک نرخی شدن ارز، به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر زندگی روزمره مردم اثر می گذارد. از یک سو، حذف ارز ارزان ممکن است در کوتاه مدت به افزایش قیمت برخی کالاها منجر شود؛ از سوی دیگر، در صورت اجرای درست، می تواند به کاهش تورم پنهان، جلوگیری از هدررفت منابع و توزیع عادلانه تر یارانه ها کمک کند.

کارشناسان تأکید می کنند که موفقیت این سیاست، به میزان زیادی به سیاست های جبرانی دولت بستگی دارد؛ از جمله پرداخت یارانه های هدفمند، حمایت از دهک های پایین و کنترل انتظارات تورمی از طریق اطلاع رسانی شفاف.

تجارت خارجی در سایه ارز تک نرخی

برای صادرکنندگان، تک نرخی شدن ارز می تواند خبر خوبی باشد؛ زیرا بازگشت ارز حاصل از صادرات با نرخ واقعی تر انجام می شود و انگیزه صادرات افزایش می یابد. در مقابل، واردکنندگان باید خود را با هزینه های واقعی تر تطبیق دهند.

در بلندمدت، این روند می تواند به اصلاح الگوی واردات، کاهش وابستگی به کالاهای غیرضروری و تقویت تولید داخلی منجر شود؛ مشروط بر آنکه سیاست های تجاری و صنعتی نیز همسو با سیاست ارزی اصلاح شوند.

پیش شرط های موفقیت سیاست تک نرخی شدن ارز

کارشناسان برای موفقیت این سیاست، چند شرط اساسی را ضروری می دانند:

• تعیین نرخ واقع بینانه و منعطف متناسب با شرایط اقتصاد
• هماهنگی سیاست های پولی و مالی برای کنترل نقدینگی
• شفافیت کامل در اطلاع رسانی به فعالان اقتصادی و جامعه
• حمایت هدفمند از اقشار آسیب پذیر
• تقویت نظام بانکی و تجاری برای مدیریت تبادلات ارزی

بدون تحقق این الزامات، خطر بازگشت به چرخه چندنرخی یا بروز شوک های جدید وجود خواهد داشت.

جمع بندی؛ فرصت تاریخی یا ریسک تکرار گذشته؟

تک نرخی شدن ارز را می توان یکی از حساس ترین تصمیمات اقتصادی سال های اخیر دانست. این سیاست، اگرچه به تنهایی معجزه نمی کند، اما می تواند نقطه شروعی برای اصلاحات عمیق تر در اقتصاد باشد. موفقیت آن نه در اعلام رسمی، بلکه در نحوه اجرا، تداوم سیاست و اعتمادسازی نهفته است.

اگر دولت بتواند با رویکردی تدریجی، شفاف و کارشناسی این مسیر را طی کند، تک نرخی شدن ارز می تواند به کاهش رانت، افزایش بهره وری و ثبات اقتصادی کمک کند. در غیر این صورت، خطر تکرار تجربه های پرهزینه گذشته همچنان وجود دارد.