کالابرگ در ایستگاه اعتماد

فرصت امروز: در ۴۸ ساعت اخیر محور مشترک خبرها حول "کالابرگ الکترونیکی" و به ویژه چالش های اجرای روش دوم شکل گرفته؛ چالش هایی که از یک سو دولت می کوشد با اصلاحات عملیاتی (فعال سازی امکان لغو/انصراف و هدایت مردم به خرید از فروشگاه های ارزان تر) فشار اجتماعی را کاهش دهد و از سوی دیگر منتقدان می گویند «مبلغ و طراحی» طرح با واقعیت سبد مصرف و تورم همخوان نیست.

۱- کالابرگ الکترونیکی؛ ابزار نوین سیاست حمایتی

طرح «کالابرگ الکترونیکی» در ایران یکی از مهم ترین اقدامات حمایتی برای خانوارها در شرایط تورمی است، که هدف آن کاهش فشار هزینه های خوراکی و تثبیت قدرت خرید است. این طرح جایگزین یارانه های سنتی نقدی نشده، اما به عنوان مکملی برای مدیریت قیمت ها و کنترل بازار کالاهای اساسی اجرا می شود. 

طی هفته های اخیر، دولت مرحله دوم این طرح را فعال کرد که بر اساس آن خانوارها می توانند از دو روش خرید بهره ببرند:

• روش اول: خرید آزاد از میان ۱۱ قلم کالای اساسی با اعتبار تخصیصی تا سقف ۱ میلیون تومان؛
• روش دوم: دریافت ۹ قلم کالای اساسی با حجم مشخص و قیمت ثابت برای دوره ۳ ماهه که هزینه ای حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار تومان برای هر نفر دارد و بقیه مبلغ زیر اعتبار را دولت تقبل می کند. 

۲- نقاط اختلاف و بروز مشکل در روش دوم

اگرچه هدف روش دوم کمک به خانوارها بوده، اما در عمل چندین چالش جدی ایجاد شده است:

الف) عدم شفافیت اطلاع رسانی

بسیاری از خانوارها گزارش داده اند که در زمان انتخاب روش دوم، اطلاعات کافی درباره قیمت نهایی کالاها یا الزامی بودن پرداخت ما به التفاوت وجود نداشته و پس از انتخاب متوجه شده اند که باید مبلغی پرداخت کنند که برای برخی غیرقابل تحمل است. 

ب) نبود گزینه بازگشت در ابتدا

یکی از نقدهای اصلی این بود که گزینه لغو یا بازگشت انتخاب از روش دوم در سامانه وجود نداشت و بسیاری از خانوارها بعد از انتخاب احساس کردند اشتباه کرده اند یا گزینه مناسبی برای خانواده شان نیست، اما نمی توانستند اصلاح کنند. 

این مسئله حتی به انتشار گزارش های اعتراض مردم در رسانه ها انجامید، که به مشکلاتی مانند:

• ناتوانی در پرداخت هزینه اضافی روش دوم
• کیفیت و تناسب کالاهای تخصیص یافته با نیاز خانوار
• اختلاف قیمت فروشگاه ها

اشاره کردند. 
 
۳- واکنش رسمی دولت و فعال شدن «لغو روش دوم»

پس از بازتاب اعتراض ها و درخواست های مردمی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی اعلام کرد که امکان لغو روش دوم از روز شنبه ۱۱ بهمن ماه ۱۴۰۴ فعال می شود. 
این امکان به صورت رسمی و در چند مسیر قابل انجام است:

•  کد دستوری #۱۴۶۳*۵۰۰*
•  اپلیکیشن «شما»
•  از طریق بازوی کالابرگ در پیام رسان «بله»
•  همچنین از طریق اپلیکیشن «شمیم» در برخی گزارش ها ذکر شده است. 

فعال شدن لغو روش دوم را می توان یک واکنش مستقیم به مطالبات و فشار اجتماعی دانست، اما این اصلاح دیرهنگام نیز جای بحث دارد.
 
۴- چرا اعتراض ها شدت گرفت؟ ابعاد اجتماعی و اقتصادی

اعتراض به روش دوم کالابرگ بیش از اینکه صرفاً درباره اجرای فنی باشد، از چند جنبه ریشه ای تر است:

الف) تناقض میان هدف و واقعیت اقتصادی

هدف طرح، کمک به قدرت خرید خانوارها است، اما اگر انتخاب این روش منجر به پرداخت ما به التفاوت بالاتر از توان افراد شود یا اطلاعات کامل قبل از انتخاب اعلام نشود، اثر عملی طرح زیر سوال می رود. 

ب) نبود اعتماد به شفافیت و سازوکار طرح

بسیاری از شهروندان اعلام کرده اند که در زمان اجرای این بخش «اطلاع رسانی شفاف» از سوی دولت یا رسانه های رسمی کافی نبوده، بنابراین اعتماد عمومی به سازوکار طرح کاهش یافته است. 

ج) فشار روانی و حس نقدینگی کم

در شرایط تورمی، خانوارها حتی با در اختیار داشتن اعتبار کالابرگ، ممکن است درباره ما به التفاوت مورد انتظار و توان پرداخت نقدی مبالغ اضافی نگرانی داشته باشند؛ موضوعی که اعتراضات را تشدید کرده است. 
 
۵- پیامدهای اجرایی و آینده طرح

فعال شدن گزینه لغو روش دوم، گرچه یک اصلاح در مسیر اجرای طرح است، اما نشان می دهد که:

• طراحی اولیه طرح با نقص های ارتباطی همراه بوده است؛
• اطلاع رسانی درباره تبعات اقتصادی انتخاب روش دوم کافی نبوده؛
• دولت حساسیت نسبت به بازخورد مردمی را پذیرفته است. 

این پیام ها دست کم دو نتیجه دارد:

•  اگر اصلاحات دیگر (شبیه اصلاح نحوه اطلاع رسانی و سازوکار انتخاب) انجام نشود، اعتماد عمومی باز هم کاهش می یابد.
•  ایجاد سازوکار بازخورد و پاسخگویی مردمی می تواند برای دوره های آتی طرح های حمایتی ضروری باشد.

۶- تحلیل سیاست گذاری: اثربخشی در برابر عدالت

در برنامه های حمایتی مثل کالابرگ، دو هدف اصلی وجود دارد:

1.  پاسخ به فشار اقتصادی خانوارها
2.  توزیع عادلانه منابع عمومی

در روش دوم، اگرچه هدف تثبیت قیمت ۹ قلم کالای اساسی در طول سه ماه بوده، اما محدودیت در انتخاب، پرداخت ما به التفاوت و نقص در بازخورد انتخاب باعث شد که اثر عدالت توزیعی و اثربخشی اقتصادی طرح در معرض تردید قرار گیرد.

این چالش ها - به ویژه در شرایط اقتصادی ناپایدار - نشان می دهد که طراحی و اجرای طرح های حمایتی، صرفاً مالی نیست، بلکه ارتباطی و ساختاری هم هست.

طراحی بهتر سامانه های انتخاب، نمایش شفاف هزینه ها و مزایا، و امکان اصلاح انتخاب بدون فشار زمانی، از جمله درس های مهم این تجربه است.
 
۷-جمع بندی

طرح «کالابرگ الکترونیکی» در مرحله دوم با هدف تثبیت قدرت خرید خانوارها اجرا شد، اما پیاده سازی شیوه دوم با چالش های قابل توجهی همراه بود که منجر به واکنش اجتماعی، نقد عمومی و درخواست اصلاحات شد. دولت در پاسخ به این فشارها امکان لغو روش دوم از ۱۱ بهمن ماه را فعال کرد، اما تجربه روزهای اخیر نشان می دهد که:

✔ اطلاع رسانی شفاف پیش از تصمیم گیری

✔ امکان اصلاح انتخاب بدون مانع اجرایی

✔ سازوکار بازخورد مردمی

برای موفقیت و مقبولیت اینگونه برنامه های حمایتی ضروری هستند.