معجزه اقتصادی ژاپن به روایت مرکز پژوهش های مجلس / تجربه ژاپن در حمایت از تولید

فرصت امروز: در ترمینولوژی اقتصادی به نرخ سریع رشد اقتصادی و فراتر از انتظار در یک فاصله زمانی «معجزه اقتصادی» گفته می شود. در تاریخ معاصر جهان تعدادی از کشورها شاهد چنین تجربه ای بودند، اما این مفهوم بیشتر نام کشورهای آلمان، ژاپن و اخیرا چین را در ذهن مطرح می کند. در این میان، همواره در سال ها و دهه های گذشته، قیاس هایی میان اقتصاد ایران و ژاپن از سوی نخبگان و دولتمردان انجام شده و در برهه هایی نیز الگوی آینده اقتصادی ایران با نام ژاپن اسلامی و با هدف درس گرفتن از تجربیات اقتصادی کشور آفتاب تابان دنبال می شده است.

در همین زمینه، مرکز پژوهش های مجلس در تازه ترین گزارش خود به مهمترين دلایل معجزه اقتصادي ژاپن پرداخته و تجربه ژاپن در حمایت از تولید را بررسی کرده است. اگرچه نقش مؤثر دولت ژاپن در این جهش اقتصادي به ويژه در دوره امپراتوري ميجي و دوران پس از جنگ دوم جهاني مشهود است، اما درباره مهمترين عوامل این معجزه اقتصادی، همواره اختلاف نظرها و تفسیرهای متنوعی در کتاب ها و منابع علمي ديده مي شود. با این حال، بازوی پژوهشی مجلس در این پژوهش، مهمترين دلايل معجزه اقتصادي ژاپن را «فرماندهی اقتصاد از طریق هدایت اعتبار»، «تمرکز اقتصادی بر تعدادی از بنگاه ها و گروه های کسب و کار مانند زایباتسو در قبل از جنگ و کی رتسو در بعد از جنگ جهانی دوم» و همچنین «تنظیم مسابقات برای هدایت اقتصاد در مقابل بازار آزاد» برشمرده است.

سیر تاریخی تحولات اقتصادی ژاپن

در گزارش مرکز پژوهش ها که با عنوان «الگوی راهبردی حمایت از تولید؛ درس هایی از تجربه ژاپن» و با هدف بررسی نقش دولت ژاپن در حمایت از تولید و سرمایه گذاری منتشر شده، آمده است: پس از مرور رویکردها و راهبردهای دولت از قرن هفدهم تا پایان دوره رشد معجزه آسای این کشور در دهه 70میلادی، مطالعه برخی از مهمترین عوامل رشد بالای اقتصادی ژاپن پس از جنگ جهانی دوم انجام گرفت که براساس آن مشخص شد، دولت ژاپن، شرایط ثبات سیاسی و اقتصادی را در دوران جهش رشد اقتصادی فراهم و حفظ کرده است. دولت ژاپن همواره و به طور مستمر به تعلیم و تربیت نیروی انسانی ماهر، مطیع در برابر دولت و کارفرما و دارای روحیه کار جمعی اهتمام داشته است. همچنین ژاپنی ها توانایی بالایی در اقتباس و اخذ فناوری غربی و انطباق آن با شرایط خاص خود داشته اند و از فرصت های فضای بین المللی به بهترین نحو بهره برده اند.

همچنین در فرآیند صنعتی شدن ژاپن، دولت در یک سیر تکاملی به شکل گیری بخش خصوصی توانمند کمک کرده است. در ابتدا در دوره میجی سرمایه گذاری در زیرساخت های اقتصادی توسط دولت صورت گرفته و بنگاه های دولتی تأسیس شده اند و سپس خصوصی سازی با انتخاب تعداد محدودی از تجار و افراد بانفوذ و ثروتمند آغاز شده و کسب وکارهای گروهی و خانوادگی ایجاد شده اند.

در عین حال، درجه بالایی از هماهنگی و همکاری میان دولت و بخش خصوصی منتخب (گروه های کسب وکار بزرگ) تا زمان تکامل بازارهای کارآمد در اقتصاد پس از جنگ ادامه داشته و دولت با ابزارهای مهمی چون سیاست صنعتی و هدایت اعتبارات بانکی از بخش خصوصی حمایت کرده است. سپس روابط میان بنگاه های کوچک و متوسط با بنگاه های بزرگ به تدریج توسط بخش خصوصی شکل گرفته و پس از رسیدن ژاپن به مرحله توسعه یافتگی حمایت دولت ازسوی بنگاه های بزرگ به بنگاه های کوچک و متوسط و ایجاد محیط مساعد کسب وکار معطوف شده است.

عوامل موثر بر رشد اقتصادی ژاپن

همانطور که بانک جهانی در سال 1993 اذعان کرده، مکانیسم دخالت در تخصیص اعتبار، عامل اصلی معجزه اقتصادی شرق آسیا بوده است. در واقع، هدایت اعتبار همانند یک کاتالیزور مهم برای رشد اقتصادی پس از جنگ جهانی دوم در چندین کشور آسیایی مانند ژاپن، کره جنوبی، چین، تایوان، تایلند و اندونزی شناخته می شود. ایده اصلی برنامه هدایت اعتبار (دریچه هدایت)، جهت دهی خلق اعتبارات سیستم بانکی از طریق سازوکارهای عمدتاً بازاری (برخلاف تسهیلات تکلیفی) به بخش های مولد و جلوگیری از وام دهی به بخش های نامولد (خرید دارایی ها، سفته بازی در بخش های مالی، مسکن، ارز و...) است. در واقع، ژاپنی ها معتقد بودند مکانیسم بازار برای هدایت سرمایه گذاری به طرف صنایعی که بالاترین رشد را برای کل اقتصاد به ارمغان می آورد، ناتوان است و بنابراین ساختار انگیزشی از طریق مسابقه هایی مبتنی بر رقابت را با مزایای همکاری و تعاون در میان شرکت ها و بین دولت و بخش خصوصی تلفیق کردند. تنظیم مسابقات برای هدایت اقتصاد در قیاس با تکیه بر بازار آزاد، راه پیچیده تری است و برای موفقیت به سه پیش شرط جوایز (مانند دسترسی ترجیحی به اعتبار داخلی و ارز خارجی)، قواعد (برمبنای عملکرد اقتصادی و عمدتاً تحت صادرات کالاهای غیرسنتی) و انواع داوران (حکمرانی خوب و نهادهای قوی) نیاز دارد.

گزارش مرکز پژوهش های مجلس تصریح می کند: هدایت اعتبار را می توان اصلی ترین مکانیسم انگیزشی در اقتصاد ژاپن برشمرد که سیستم بانکی و مخصوصاً بانک های خصوصی را به پیش خدمت هایی مشتاق در راستای اهداف تعیین شده دولت تبدیل کرد که همانند مسابقات دیگر شامل جوایز)مانند اعطای مجوز تأسیس شعب جدید (مجازات ها) مانند قطع کردن سهمیه های تنزیل مجدد، ایجاد شرایط نامساعد برای معاملات با سایر بانک ها و کاهش سهمیه های برنامه دریچه هدایت(قواعد) مانند سهمیه های وام دهی و وام دهی به بخش های مورد نظر دولت مطابق با سیاست صنعتی و داوران (بانک مرکزی ژاپن و وزارت دارایی) بود. با این حال، دولت های ژاپن برای جلوگیری از رقابت مخرب بانک ها با یکدیگر، همواره محدودیت های جدی برای ورود نهادهای جدید برقرار کرده اند. بنابراین ژاپنی ها به خوبی فهمیدند که عملیات و اداره جزییات روزانه اقتصاد بهتر است به دست نامرئی سپرده شود، اما آنها پی بردند که این امکان وجود دارد اقتصادی را که 99درصد آن در چارچوب سرمایه داری است، بتوان به اقتصاد کنترل شده ای تبدیل کرد، اگر دولت بتواند یک درصد آن را به درستی کنترل کند و این «یک درصدِ درست» تخصیص اعتبار به ویژه در ارقام کلان است. براساس این، کل اعتبارات سیستم بانکی پس از جنگ جهانی دوم تحت سیاست هدایت اعتبار وام دهی شد و سرمایه مستقیم خارجی یا سرمایه گذاری مشترک با خارجیان نقش مهمی در توسعه ژاپن نداشته است.

هدایت اقتصاد از طریق هدایت اعتبار

نکته بسیار مهم این است که برخلاف بسیاری از اقتصادهای درحال توسعه که در آنها اعتبارات جهت دار اغلب به شرکت های عمومی یا نیمه عمومی تخصیص می‎یافت، اعتبارات جهت دار در ژاپن به طور کلی به طرف بخش خصوصی برای خلق زنجیره ارزش سوق داده می شد. وام دهی به تعداد نسبتاً اندک گروه های صنعتی بزرگ ژاپن موجب افزایش هماهنگی و نظارت در سیاست هدایت اعتباری می شد.

همچنین اجرای کارآمد مسابقات بستگی به دو عامل صلاحیت و فقدان نسبی فساد در دستگاه های دولتی ژاپن و دومین عامل، عملگرایی و انعطاف پذیری دولت ها داشت که برحسب نتایج، مسابقات ادامه می یافت یا متوقف می شد. بر این اساس تعجب آور نیست که در بسیاری از کشورها چنین مسابقاتی (ازجمله هدایت اعتبار) با شکست مواجه شدند.

گزارش مرکز پژوهش های مجلس در پایان تصریح می کند: به نظر می رسد با تکمیل حلقه های اقتصادی و صنعتی و پیچیده تر شدن اقتصاد ژاپن، تکیه گسترده به مسابقات در جریان رشد سریع به رقابت مبتنی بر بازار در دهه 1990 تغییر پیدا کرد. با شروع بحران مالی ژاپن در اوایل دهه 1990، برنامه هدایت اعتبار نیز حداقل تا سال 1991 ادامه یافت و بعد از آن سال نمی توان اظهارنظر قطعی درباره وجود یا عدم وجود آن کرد، زیرا برنامه مذکور حتی نسبت به سال های قبل مخفی تر شد.