ایران در آستانه «بحران آب بی سابقه»؛ آب سدها به زیر ۱۰% رسید

فرصت امروز: ایران امروز در آستانه یکی از شدیدترین بحران های آبی تاریخ خود قرار دارد؛ وضعیتی که به تدریج از دهه ها قبل شکل گرفت و حالا به مشکلات ملموس و تهدیدات جدی برای زندگی مردم، امنیت غذایی و اقتصاد کشور تبدیل شده است. تحلیل خبرهای رسمی، داده های بین المللی و اظهارنظر کارشناسان نشان می دهد این بحران فراتر از یک دوره خشکسالی ساده است و اگر مدیریت منابع آب اصلاح نشود، پیامدهای عمیق تری رقم خواهد خورد. 

خشکسالی پنج ساله، بارش های کم و مخازن خالی

منابع رسمی و تحلیل های بین المللی نشان می دهد ایران از پنج سال خشکسالی شدید (۲۰۱۹–۲۰۲۵) رنج می برد؛ دوره ای که بارش ها به صورت بی سابقه ای کاهش یافته است. سطح بارش های سالانه به طور متوسط ۴۵ درصد کمتر از حد نرمال شده و بسیاری از سدها و مخازن آبی کشور به کمترین میزان ظرفیت خود نزدیک شده اند. 

در برخی مناطق مخصوصاً تهران و مشهد، ذخایر آب پشت سدها به زیر ۵ درصد ظرفیت رسیده است و حتی آمارهای رسمی نشان می دهد در شهرهای بزرگ این رقم در برخی مخازن به حدود ۳ تا ۱۲ درصد ظرفیت کل سقوط کرده است. 
 
زمینه های اصلی بحران؛ نه فقط خشکسالی

اگرچه خشکسالی عامل کلیدی است، اما کارشناسان بر این نکته تأکید دارند که ریشه بحران آب در ایران فقط کاهش بارش نیست؛ بلکه مجموعه ای از عوامل ساختاری و مدیریتی باعث شده وضعیت بحرانی شود:

• استخراج بیش از حد آب های زیرزمینی و کاهش سطح سفره های آب زیرزمینی
• مدیریت ناکارآمد منابع آب و توزیع نامناسب مصرف
• وابستگی کشاورزی به الگوهای سنتی آب بر
• تغییرات اقلیمی و افزایش دما که تبخیر را افزایش داده است
• پراکندگی نامتعادل منابع و جمعیت شهری

پژوهش های علمی نشان می دهد ایران بین سال های ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۹ بیش از «۲۱۰ میلیارد متر مکعب» از منابع آبی ذخیره شده خود را از دست داده است — رقمی بیش از دو برابر مصرف سالانه کشور. 
 
مصرف؛ کشاورزی همچنان محور مشکل

یکی از مهم ترین دلایل فشار بر منابع آب، نحوه مصرف است:

بخش کشاورزی به تنهایی حدود ۸۷ تا ۹۰ درصد کل آب کشور را مصرف می کند، در حالی که مصرف خانگی کمتر از ۱۰ درصد است. 

بسیاری از کارشناسان می گویند این توزیع نابرابر مصرف وقتی با الگوی آبیاری ناکارآمد (مثل سیلابی یا غرقابی) ترکیب می شود، به پایین رفتن سطح آب های زیرزمینی، خشک شدن تالاب ها و رودخانه ها و فرونشست زمین منجر شده است.

در برخی استان ها، پایین رفتن سطح آب زیرزمینی به بیش از صدها متر رسیده و این امر باعث شده کشاورزان مجبور شوند چاه ها را عمیق تر کنند یا آب را از منابع شهری تأمین کنند — موضوعی که فشار دوگانه بر منابع آب و شبکه شهری وارد می آورد. 
 
تهران و دیگر کلان شهرها؛ بحران نزدیک تر از همیشه

مطالعات و گزارش های بین المللی وضعیت تهران را به عنوان مثال برجسته کرده اند: این کلان شهر در سال های اخیر با کاهش شدید منابع آبی روبه رو شده و حتی کارشناسان می گویند اگر بارش ها همین الگو را ادامه دهند، تهدید «روزی که شیرها خشک شود» (Day Zero) برای شهروندان واقعی خواهد شد. 

تهران اکنون دو منبع اصلی آب دارد:

• سدها و مخازن سطحی
• آب های زیرزمینی

اما حجم آب ذخیره شده در مخازن سدها به کمتر از ۱۰–۱۲ درصد ظرفیت رسیده و برداشت شدید از آب های زیرزمینی باعث افت سطح و فرونشست زمین شده است. 
 
پیامدهای اجتماعی و اقتصادی

بحران آب زمانی جدی تر می شود که فراتر از آمار و سدها دیده شود و در زندگی روزمره مردم رخ دهد. طی ماه های اخیر، مناطق مختلف کشور با قطع یا محدودیت آب شرب، محدودیت در فعالیت های اقتصادی، و اعتراض های عمومی روبرو شده اند — حتی در برخی موارد، آب روستاها تا سه روز متوالی قطع شده است که نشانه ای از بی سابقه بودن چالش های موجود است. 

بحران آب همچنین با کمبود برق، قطعی های انرژی و بیکاری کشاورزان تلاقی پیدا کرده و به عاملی برای افزایش نارضایتی عمومی تبدیل شده است. 
 
پیامدهای زیست محیطی؛ خشک شدن تالاب ها و طوفان های گردوغبار

تالاب ها و رودخانه های کشور نیز به شدت تحت تأثیر کاهش آب قرار گرفته اند. تالاب هایی مانند هورالعظیم، ارومیه، و هامون به طور چشمگیری خشک شده اند که تبعات آن شامل افزایش گردوغبار، کاهش تنوع زیستی، و تهدید سلامت عمومی است. 

خشکی بیشتر تالاب ها همچنین باعث شده مناطق وسیعی از نمک و گردوغبار آزاد شود که با وزش باد انتقال می یابد و آلودگی هوا و مشکلات تنفسی را در شهرهای بزرگ تشدید می کند.
 
چرا مدیریت آب شکست خورده است؟

کارشناسان داخلی و بین المللی بارها تأکید کرده اند که بخشی از بحران آب ایران ریشه در مدیریت ناکارآمد منابع باز دارد. ضعف در برنامه ریزی یکپارچه، ناهمخوانی بین مصرف و تخصیص، و تمرکز بیش از حد بر کشاورزی آب بر در مناطق خشک، همگی به وخامت اوضاع کمک کرده اند. 

کاهش بارش استراتژیک نسبت به سال های قبل، کاهش ذخایر آب قابل مصرف، و عدم تطبیق سیاست های توسعه ای با واقعیت های اقلیمی، بحران آب را به سطحی ملی و عمیق تبدیل کرده است. 
 
راهکارها و چشم انداز؛ از مدیریت تا اصلاحات

کارشناسان می گویند راه حل بحران آب نیازمند رویکردی جامع است که چند محور کلیدی دارد:

• اصلاح الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی و صنعت
• افزایش راندمان آبیاری و تکنولوژی های جدید
• بازچرخانی و تصفیه آب های مصرف شده برای استفاده مجدد
• پایش و مدیریت دقیق منابع آب سطحی و زیرزمینی
• سیاست های تشویقی برای کاهش مصرف خانگی و صنعتی
• هماهنگی بین نهادی و برنامه ریزی بلندمدت مبتنی بر داده های علمی

در برنامه هفتم توسعه نیز به محوری ترین موضوع آب اشاره شده و بر بازچرخانی و مدیریت بهتر منابع تأکید جدی شده است. 

جمع بندی

بحران آب ایران امروز دیگر فقط یک هشدار محیط زیستی نیست؛ این بحران به چالش اقتصادی، اجتماعی و امنیتی اصلی کشور تبدیل شده است. کاهش ذخایر آبی، مصرف ناپایدار، خشکسالی های طولانی مدت و ضعف مدیریت باعث شده آب زندگی روزمره، کشاورزی، صنعت و حتی آینده شهرهای بزرگ در مخاطره قرار گیرد. تصمیم های فوری و اصلاحات ساختاری لازم است تا از وخامت بیشتر جلوگیری شود و آب به عنوان منبع حیاتی، مدیریت و حفظ شود.