هشدار امروز ۱۸ قدرت بزرگ دریایی شاید در نگاه اول یک موضوع حقوقی درباره کشتیرانی به نظر برسد، اما برای اقتصاد ایران یکی از مهمترین اخبار روز است. «گروه مشورتی کشتیرانی» یا CSG اعلام کرده فشار جنگها، محدودیتهای تجاری، ناامنشدن گلوگاههای دریایی و رشد ناوگان موسوم به «سایه» دیگر شوکهای موقتی نیستند، بلکه نشانه یک تغییر ساختاری در محیط تجارت جهانی محسوب میشوند.
فایننشالتایمز گزارش میدهد این گروه که کشورهایی مانند ژاپن، کرهجنوبی، آلمان، بریتانیا، سنگاپور و چند قدرت مهم دریایی دیگر را دربر میگیرد، نسبت به تضعیف دو اصل قدیمی تجارت دریایی یعنی آزادی ناوبری و بیطرفی کشتیهای تجاری هشدار داده است. بیش از ۸۰ درصد تجارت جهان از مسیر دریا انجام میشود و خود CSG نیز حدود یکپنجم تناژ کشتیرانی جهان را نمایندگی میکند.
برای ایران، بخش مهم ماجرا این است که تنگه هرمز صراحتاً به یکی از نمونههای این تغییر ساختاری تبدیل شده است. تا چند سال قبل، شرکتها اختلال در یک مسیر دریایی را بیشتر بهعنوان بحرانی موقت قیمتگذاری میکردند؛ بحرانی که پس از مدتی فروکش میکند و کرایه و بیمه به سطح قبلی بازمیگردد. هشدار امروز میگوید شاید دیگر نتوان با چنین فرضی برنامهریزی کرد.
این تغییر بسیار مهم است. اگر شرکتهای کشتیرانی، بیمهگران و تأمینکنندگان مالی به این جمعبندی برسند که ریسک خلیج فارس، دریای سرخ و برخی دیگر از مسیرهای تجاری دائمیتر شده است، هزینه تجارت حتی در روزهایی که حادثهای رخ نمیدهد نیز بالا میماند. در این حالت بنگاه ایرانی با چیزی فراتر از «افزایش کرایه حمل» مواجه است: زمان تحویل نامطمئنتر میشود، نیاز به موجودی احتیاطی بالا میرود، بیمه دشوارتر میشود و تأمینکننده خارجی ممکن است بابت پذیرش ریسک، شرایط پرداخت سختتری طلب کند.
پیام برای کسبوکار ایرانی
واردکنندهای که تاکنون مواد اولیه را با موجودی یکماهه نگهداری میکرد، باید دوباره محاسبه کند آیا این سطح موجودی هنوز منطقی است. صادرکنندهای که قیمت FOB میدهد نیز باید ببیند خریدار خارجی چه میزان از ریسک حمل را حاضر است بپذیرد.
در این شرایط، Resilience یا تابآوری زنجیره تأمین از یک مفهوم مدیریتی به یک متغیر مالی تبدیل میشود.
بیشترین ریسک متوجه واردکنندگان مواد اولیه، ماشینآلات و قطعات؛ شرکتهای پتروشیمی و معدنی صادراتی؛ بنگاههای وابسته به حمل دریایی؛ و کسبوکارهایی است که قرارداد فروش با زمان تحویل ثابت دارند. در مقابل، شرکتهای لجستیکی دارای مسیرهای جایگزین، انبارداری، حمل ترکیبی و تأمینکنندگان متعدد میتوانند از این تغییر منتفع شوند.
اقدام امروز: برای پنج قلم حیاتی شرکت، یک جدول ساده تهیه کنید: «مسیر اصلی حمل / مسیر جایگزین / زمان تحویل عادی / زمان تحویل در بحران / موجودی ایمن». اگر برای یکی از اقلام حیاتی فقط یک مسیر واقعی وجود دارد، آن قلم اکنون یک Risk Point است؛ حتی اگر امروز هیچ محمولهای متوقف نشده باشد.