گزارش فرصت امروز از تأثیرات گسترده قطع برق بر صنایع ایران

قطع برق و صنعت ایران؛ وقتی تولید زمین گیر می شود

در روز ۲۵ اردیبهشت، سید محمد اتابک، وزیر صنعت، معدن و تجارت با لحنی هشداردهنده عنوان کرد که بخش صنعت ایران نماد رشد اقتصادی است اما در تیررس اولویت خاموشی ها قرار گرفته است. او تاکید کرد که «هزینه های ناشی از قطع برق بخش صنعت و معدن بسیار سنگین است» و اگر اصلاحات اساسی صورت نگیرد، سرمایه گذاری تولیدی در کشور متزلزل خواهد شد.

این بیانیه، نقطه شروعی است تا به بررسی عمیق تر تأثیرات قطع برق –یا به عبارت دقیق تر محدودیت تأمین برق برای صنایع بزرگ– بپردازیم؛ موضوعی که طی هفته ها و ماه های اخیر به یکی از چالش های بزرگ تولیدکنندگان ایرانی تبدیل شده است.

________________________________________
زیرساخت آسیب دیده: صنعت در تاریکی

صنعت به طور ذاتی نیازمند برق پایدار است؛ از فولاد گرفته تا سیمان، صنایع انرژی بر یا فرآوری مواد، همه به جریان تثبیت شده برق وابسته اند. اما در ایران، شبکهٔ برق در بازه های زمانی با کمبود مواجه شده و اولویت قطع برق، به رغم تفاهم نامه ها، به بخش تولید داده شده است.

یکی از گزارش ها نشان می دهد که میزان برق مصرفی صنایع بزرگ طی یک روز به ۱۲٬۷۷۴ مگاوات رسیده است؛ اما تنها ۷۱ ٪ از نیاز آن ها تأمین شده است. این یعنی حدود ۲۸٪ از توان متقاضی صنعت در شبکه تأمین نشده است. وقتی چنین کسری پیش می آید، تأثیرات آن سریعی و رخدادمحور است.
________________________________________
تولید مختل، تعهدات معلق و بازار معترض

وقتی یک کارخانه بزرگ سیمان با اطلاعیه ای مواجه می شود که از صبح ساعت ۸ تا ساعت ۲۳ برق کارخانه قطع خواهد شد تا صنعت دیگر جایگزین شود، فقط یک تعطیلی موقت رخ نمی دهد. تولید متوقف می شود، کوره ها سرد می مانند، مواد در جریان تولید باقی می مانند و هزینه های تعمیرات و بازیافت افزایش می یابد.

صنایع فولاد و سیمان از جمله قربانیان اصلی این سیاست بوده اند؛ از دست رفتن روزهای تولید، کاهش عرضه در بازار داخلی و صادرات، و بازگشت ناپیدای هزینه ها به چرخهٔ اقتصادی. کارشناسانی که وضعیت را رصد می کنند بر این باورند که قطعی برق صنایع به مراتب صدمه شدیدتری نسبت به بخش خانگی وارد می کند؛ چون توقف خطوط تولید، به معنای خسارت و خروج سرمایه است.
________________________________________
اشتغال در خطر: وقتی چرخه تولید متوقف می شود

تولید متوقف یعنی اشتغال به خطر افتاده. کارخانه هایی که برق شان قطع یا محدود می شود، ناگزیرند شیفت ها را کاهش دهند، کارکنان را مرخص کنند یا در موارد بدتر، تولید را به کلی متوقف سازند. گزارش ها حاکی اند کارگران بسیاری تحت تأثیر قرار گرفته اند: کاهش دستمزد، بی ثباتی شغلی، و بی انگیزگی در محیط کار.

این اتفاق در واحدهای صنعتی کوچکتر که نقدینگی محدودتری دارند، شدیدتر است؛ چرا که هر توقفی می تواند به زنجیره ای از بدهی ها، خرابی خطوط و از دست رفتن بازار منجر شود و هزینهٔ بازگشت را بالا ببرد.
________________________________________
سرمایه گذاری و اعتماد؛ صنایع در لبهٔ بی اعتمادی

یکی از نکات مهمی که وزیر صنعت به آن اشاره کرد، امنیت سرمایه گذاری است. وقتی صنایع بزرگ کشور به عنوان اولویت اول خاموشی برق معرفی می شوند، پیام واضحی به سرمایه گذار داخلی یا خارجی ارسال می شود: «شبکهٔ انرژی قابل اعتماد نیست و اولویت تولید در تصمیمات محدودیت انرژی لحاظ نشده.» این وضعیت موجب تردید سرمایه گذاران می شود و روند ورود سرمایه به تولید را کند می کند.

مطابق گزارش یکی از مسئولان اتاق بازرگانی، خسارات ناشی از ناترازی برق برای صنایع تا صدها میلیارد تومان تخمین زده شده است. وقتی زیرساخت برق ضعیف عمل کند، هزینه فرصت تولید به شدت افزایش می یابد: تولید کمتر، کیفیت ممکن است افت کند، بازارهای خارجی شاید از دست بروند و در نهایت برند تولید داخلی آسیب ببیند.
________________________________________
زنجیرهٔ تأمین در معرض نابودی

صنایع بزرگ ایران، بخش عمده ای از تولید خود را در قالب زنجیره عرضه مواد اولیه، قطعات، فرآوری و صادرات انجام می دهند. ولی قطعی برق زنجیره را مختل می کند؛ نه فقط کارخانهٔ اصلی، بلکه تأمین کننده قطعه کوچک تر هم ممکن است نابود شود.

در حالت بحران انرژی، اولویت برق به بخش خانگی یا سرویس های عمومی داده می شود و صنایع انرژی بر، مثل فولاد، سیمان، آلومینیوم، مجبورند کاهش تولید یا توقف داشته باشند. این کاهش تولید به معنی کاهش سفارش، تعطیلی خطوط یا انتقال سفارشات به خارج است. از آن طرف، خرابی دستگاه ها در زمان خاموشی به دلیل عدم توقف تدریجی، هزینهٔ تعمیرات را افزایش می دهد و زمان راه اندازی مجدد را به طور چشمگیر بالا می برد.
________________________________________
چشم انداز صادرات؛ خاموشی = عقب نشینی

بالای جدول تولید داخلی، صادرات قرار دارد؛ صنعتی که می تواند ارزآوری و رشد را هم زمان داشته باشد. اما وقتی قطعی برق رخ می دهد، تعهدات صادراتی ممکن است نقض شود، ارسال دیر انجام شود، کیفیت پایین بیاید و در بازار جهانی، رقبا جایگزین شوند.

وقتی تولیدکننده نمی تواند ثابت عمل کند، قدرت چانه زنی اش در بازارهای خارجی کاهش می یابد. یکی از تحلیلگران می گوید: «وقتی مشتری خارجی دید تولید ما متوقف یا ناپایدار است، خیلی زود به گزینهٔ دیگر سوق پیدا می کند.» این یعنی صنعتی که قرار بود موتور اقتصادی کشور باشد، ممکن است «مصرف کنندهٔ فرصت های صادراتی» شود.
________________________________________
دلایل بحران؛ زیرساخت، تقاضا و مدیریت

گزارش های فنی و تحلیلی، مجموعه ای از دلایل را برای افزایش خاموشی ها در صنایع شناسایی کرده اند:

•    افزایش تقاضا در مصرف خانگی و خدمات به همراه کاهش تولید در نیروگاه ها و ناترازی شبکه.

•    فرسودگی و ضعف زیرساخت های انتقال و توزیع برق که باعث کاهش توانایی پاسخگویی به پیک مصرف می شود.

•    نبود اولویت بندی منطقی برای صنایع بزرگ در زمان بحران که موجب شده صنایع قبلاً از هر گروه دیگری خاموش شوند.

•    و در نهایت، ساختار حمایتی ناکافی برای تولیدکنندگان که در زمان بحران، هزینهٔ توقف را تحمل کنند.

این دلایل در سخنان وزیر صمت نیز بازتاب داشت؛ او صراحتاً نسبت به تضاد تصمیم های قطع برق با توافق نامه های مشترک با وزارت نیرو هشدار داد و گفت که این روند تولید را تنزل می دهد.
________________________________________
راهکارها و مسیر نجات

چند راهکار برای مقابله با اثرات قطع برق بر صنعت ایران مطرح شده اند که برخی از مهم ترین آن ها عبارت اند از:

•    استفاده از فناوری های تولید پراکنده و نیروگاه های کوچک مقیاس در خود کارخانه ها تا بخش از نیاز برق خودشان را تأمین کنند.

•    بازنگری در نظام اولویت بندی برق: اطمینان از اینکه صنایع مهم اقتصادی کشور حتی در زمان بحران، از تأمین برق حداقلی برخوردار باشند.

•    سرمایه گذاری در نوسازی خطوط انتقال و توزیع برای کاهش تلفات و افزایش بهره وری.

•    تدوین بیمه یا بسته حمایتی جبران خسارات برای صنایعی که مجبور به تعطیلی یا کاهش تولید شده اند.

•    ارتقای بهره وری مصرف انرژی در صنایع با بازبینی فرآیندها، استفاده از تکنولوژی های کم مصرف و برنامه های پس انداز انرژی.

اگر این راهکارها اجرا شوند، بخش تولید می تواند در برابر بحران های انرژی مقاوم تر شود؛ اما این نیازمند ارادهٔ هماهنگ بین بخش انرژی، وزارتخانه های صنعت و معدن، تولیدکنندگان و سرمایه گذاران است.
________________________________________
جمع بندی: تولید در معرض تاریکی؛ انتخاب ما چیست؟

قطع برق در صنعت ایران، مسئله ای فنی صرف نیست؛ این یک زنگ خطر است برای اقتصاد ملی، اشتغال، سرمایه گذاری و صادرات. وقتی چراغ کارخانه ها خاموش شود، پیامدش علاوه بر تولید متوقف، ناامیدی اشتغال، آسیب برند ملی و خروج قطبی سرمایه است.

وزیر صنعت، معدن و تجارت در روز ۲۵ اردیبهشت با بیان هشدارآمیز خود، بنیادی ترین حقیقت را بازگو کرد: اگر تولید را اولویت نادیده بگیریم، نمی توانیم به رشد صنعتی و اقتصادی پایدار برسیم. اما هشدار کافی نیست؛ زمان عمل و اصلاح فرا رسیده است.

صنعت ایران و دولت هر دو در برابر انتخابی بزرگ اند: آیا شبکه برق را به عنوان زیرساخت حیاتی تولید تقویت می کنیم یا باز شاهد عقب نشینی تولید از صحنهٔ اقتصادی خواهیم بود؟ چراغ کارخانه ها تنها زمانی به درستی روشن می ماند که برقِ مطمئن، اولویت سیاستگذاری باشد.