فرصت امروز: انتشار گزارش تازه بهره وری، دوباره یک پرسش قدیمی را پیش روی اقتصاد ایران گذاشته است: رشد اقتصادی کشور از کجا می آید؟ آیا با استفاده بهتر از نیروی کار، سرمایه، انرژی و زمان رشد می کنیم، یا برای تولید بیشتر همیشه به منابع بیشتر، پول بیشتر، انرژی بیشتر و هزینه بیشتر نیاز داریم؟ پاسخ این پرسش برای آینده اقتصاد ایران تعیین کننده است. اقتصادی که بهره وری پایین دارد، حتی وقتی رشد می کند، گران رشد می کند.
بهره وری در ساده ترین تعریف یعنی تولید بیشتر با منابع کمتر، یا دست کم تولید بهتر با همان منابع موجود. اگر یک کارخانه با همان تعداد کارگر، همان مقدار انرژی و همان تجهیزات بتواند محصول بیشتری تولید کند، بهره وری بالا رفته است. اگر یک اداره با نیروی انسانی کمتر و زمان کمتر، خدمات بهتر بدهد، بهره وری افزایش یافته است. اگر کشاورزی با آب کمتر محصول بیشتری بگیرد، بهره وری بهتر شده است. بنابراین بهره وری یک مفهوم پیچیده و دور از زندگی مردم نیست؛ همان استفاده عاقلانه تر از منابع است.
رشد با منابع یا رشد با کیفیت؟
اقتصادها به دو شکل می توانند رشد کنند. شکل اول این است که منابع بیشتری مصرف کنند: نیروی کار بیشتر، سرمایه بیشتر، انرژی بیشتر، زمین بیشتر و پول بیشتر. شکل دوم این است که از منابع موجود بهتر استفاده کنند. راه اول در کوتاه مدت ممکن است جواب بدهد، اما پرهزینه و محدود است. راه دوم، پایه رشد پایدار است.
اقتصاد ایران سال ها بیشتر به مسیر اول تکیه کرده است. هرجا تولید کم آمده، به دنبال تزریق منابع بیشتر رفته ایم. هرجا رشد کند شده، تسهیلات بیشتر، انرژی بیشتر، بودجه بیشتر یا پروژه های جدیدتر مطرح شده است. اما کمتر پرسیده ایم که با منابع فعلی چه مقدار اتلاف داریم. چقدر انرژی هدر می رود؟ چقدر سرمایه در پروژه های نیمه تمام قفل شده است؟ چقدر نیروی انسانی در فرآیندهای اداری غیرمولد مصرف می شود؟ چقدر زمان فعال اقتصادی در صف مجوز، گمرک، مالیات و بانک تلف می شود؟
رشد اقتصادی بدون بهره وری مانند خودرویی است که برای حرکت بیشتر، فقط بنزین بیشتری می خواهد. تا وقتی بنزین ارزان و فراوان است شاید مشکل پنهان بماند، اما وقتی منابع محدود می شود، ناکارآمدی آشکار می شود. اقتصاد ایران امروز دقیقا در چنین نقطه ای قرار دارد؛ منابع مالی، ارزی، آبی، انرژی و بودجه ای محدودتر شده اند و دیگر نمی توان ضعف بهره وری را با مصرف بیشتر پنهان کرد.
عددهای بهره وری چه می گویند؟
در گزارش تازه بهره وری آمده که رشد اقتصادی سال ۱۴۰۳ برابر ۳.۱ درصد بوده و بخش قابل توجهی از این رشد از محل بهره وری تامین شده است. این در ظاهر خبر امیدوارکننده ای است، اما وقتی به افق بلندمدت نگاه می کنیم، تصویر متفاوت می شود. میانگین رشد بهره وری در بازه بلندمدت پنجاه ساله بسیار پایین بوده است. این یعنی اقتصاد ایران در دوره طولانی، نتوانسته به صورت پایدار از مسیر افزایش بهره وری رشد کند.
این دو تصویر کنار هم مهم اند. ممکن است در یک سال خاص بهره وری سهم بالایی از رشد داشته باشد، اما اگر روند بلندمدت ضعیف باشد، نمی توان از تغییر ساختاری سخن گفت. اقتصاد زمانی بهره ور می شود که این بهبود موقتی نباشد؛ در صنعت، کشاورزی، خدمات، دولت، انرژی و نظام مالی به صورت پایدار دیده شود.
بهره وری پایین یعنی برای تولید یک واحد کالا یا خدمت، منابع بیشتری نسبت به اقتصادهای کارآمد مصرف می کنیم. این مسئله در نهایت به قیمت تمام شده بالاتر، رقابت پذیری کمتر، فشار بر منابع طبیعی و نیاز دائمی به حمایت دولتی منجر می شود.
انرژی؛ آینه بهره وری پایین
یکی از روشن ترین نمونه های ضعف بهره وری در اقتصاد ایران، مصرف انرژی است. ایران منابع بزرگ نفت و گاز دارد، اما مصرف انرژی در بسیاری از بخش ها بالاست. ساختمان های کم بازده، تجهیزات قدیمی، خودروهای پرمصرف، صنایع انرژی بر و قیمت گذاری غیرهدفمند انرژی، باعث شده بخش زیادی از انرژی به جای خلق ارزش بیشتر، هدر برود.
وقتی کارخانه ای با مصرف انرژی بالا محصولی تولید می کند که ارزش افزوده محدودی دارد، در واقع اقتصاد از منابع گران خود ارزان استفاده کرده است. وقتی خانه ها عایق مناسب ندارند و انرژی زیادی برای گرمایش و سرمایش مصرف می شود، بهره وری پایین فقط در آمار ملی نیست؛ در قبض انرژی، آلودگی هوا، ناترازی گاز و خاموشی صنایع دیده می شود.
ناترازی انرژی در سال های اخیر نشان داده که دوران اتکای بی پایان به منابع ارزان رو به پایان است. اگر بهره وری انرژی بالا نرود، هر سال باید یا تولید انرژی افزایش یابد یا مصرف محدود شود. راه سوم، یعنی مصرف هوشمندانه تر، همان چیزی است که بهره وری می نامیم.
دولت و بروکراسی؛ هزینه پنهان تولید
بهره وری فقط مسئله کارخانه و مزرعه نیست. دولت نیز می تواند بهره ور یا کم بهره باشد. اگر فعال اقتصادی برای گرفتن مجوز، ترخیص کالا، پرداخت مالیات، دریافت تسهیلات یا حل اختلاف اداری زمان زیادی صرف کند، این زمان از اقتصاد کم می شود. بروکراسی سنگین، نوعی مالیات پنهان بر تولید است.
هر روزی که کالا در گمرک می ماند، سرمایه فعال اقتصادی خواب می رود. هر مجوزی که بی دلیل طول می کشد، هزینه فرصت ایجاد می کند. هر سامانه ای که درست کار نکند، زمان و انرژی بنگاه را هدر می دهد. این هزینه ها در نهایت به قیمت کالا و کاهش رقابت پذیری منتقل می شود.
اقتصاد بهره ور، اقتصادی است که در آن مسیر فعالیت سالم کوتاه، روشن و قابل پیش بینی باشد. اگر تولیدکننده برای تولید بیشتر باید بخش بزرگی از انرژی خود را صرف عبور از موانع اداری کند، بهره وری ملی کاهش می یابد.
بهره وری و نیروی کار
یکی دیگر از پایه های بهره وری، نیروی انسانی است. نیروی کار اگر آموزش مناسب، ابزار مناسب، انگیزه کافی و محیط کاری منظم داشته باشد، تولید بیشتری ایجاد می کند. اما اگر آموزش با نیاز بازار فاصله داشته باشد، دستمزد واقعی پایین باشد، امنیت شغلی ضعیف باشد یا فناوری بنگاه قدیمی باشد، بهره وری نیروی کار رشد نمی کند.
بهره وری نیروی کار به معنای فشار بیشتر بر کارگر نیست. این سوءبرداشت باید اصلاح شود. بهره وری یعنی کارگر با ابزار بهتر، آموزش بهتر و سازماندهی بهتر، خروجی بیشتری تولید کند. اگر بهره وری را فقط به معنای کار بیشتر با مزد کمتر بفهمیم، نتیجه آن فرسودگی نیروی کار است، نه رشد اقتصادی.
در اقتصادهای موفق، بهره وری بالاتر معمولا با فناوری بهتر، مدیریت کارآمدتر و مهارت بالاتر همراه است. این مسیر هم به نفع بنگاه است و هم به نفع نیروی کار، زیرا تولید بیشتر می تواند زمینه افزایش درآمد واقعی را فراهم کند.
سرمایه گذاری بدون بهره وری کافی نیست
ایران برای رشد به سرمایه گذاری نیاز دارد، اما سرمایه گذاری بدون بهره وری کافی نیست. اگر منابع مالی به پروژه های کم بازده برود، اگر طرح های نیمه تمام سال ها ادامه یابد، اگر تجهیزات خریداری شود اما مدیریت ناکارآمد باشد، سرمایه گذاری به رشد پایدار منجر نمی شود.
بهره وری یعنی از هر واحد سرمایه، تولید بیشتری بگیریم. در غیر این صورت، اقتصاد مدام به پول جدید نیاز دارد اما خروجی متناسب ایجاد نمی کند. این مسئله در پروژه های عمرانی، شرکت های دولتی، صنایع بزرگ و حتی شبکه بانکی قابل مشاهده است. منابع محدود کشور باید به سمت طرح هایی برود که بازده واقعی، اشتغال پایدار، ارزش افزوده و صادرات ایجاد می کنند.
چرا بهره وری سیاسی نمی شود؟
یکی از دلایل عقب ماندگی بهره وری این است که این موضوع کمتر جذابیت سیاسی دارد. افتتاح پروژه جدید، تخصیص بودجه جدید یا اعلام طرح بزرگ، بیشتر دیده می شود. اما کاهش اتلاف، اصلاح فرآیندها، بهبود مدیریت و افزایش بهره وری، کمتر برای تبلیغات مناسب است. در حالی که اثر واقعی آنها بر اقتصاد بسیار عمیق تر است.
بهره وری کار آرام، تدریجی و سخت است. نیازمند داده، شفافیت، ارزیابی عملکرد، اصلاح ساختارها و گاهی تصمیم های ناخوشایند است. به همین دلیل، سیاست گذاران معمولا آن را به آینده موکول می کنند. اما اقتصاد ایران دیگر فرصت زیادی برای تعویق ندارد. وقتی منابع محدودتر می شود، بهره وری از یک انتخاب مدیریتی به ضرورت اقتصادی تبدیل می شود.
بهره وری چگونه وارد زندگی مردم می شود؟
شاید بهره وری برای مردم واژه ای تخصصی به نظر برسد، اما اثر آن در زندگی روزمره کاملا ملموس است. اگر حمل و نقل بهره ورتر شود، هزینه کالا پایین تر می آید. اگر انرژی بهره ورتر مصرف شود، خاموشی و ناترازی کمتر می شود. اگر کشاورزی بهره ورتر شود، با آب کمتر غذای بیشتری تولید می شود. اگر دولت بهره ورتر شود، مردم و کسب وکارها کمتر در صف و سامانه معطل می شوند. اگر صنعت بهره ورتر شود، کالا ارزان تر و با کیفیت تر تولید می شود.
بنابراین بهره وری در نهایت به قدرت خرید، کیفیت خدمات، قیمت کالا، اشتغال و رفاه مردم وصل است. اقتصاد کم بهره، حتی اگر منابع زیادی داشته باشد، خروجی کمتری به جامعه می دهد. اقتصاد بهره ور، از منابع محدود ارزش بیشتری می سازد.
جمع بندی؛ رشد پایدار از بهره وری می گذرد
اقتصاد ایران نمی تواند برای همیشه با مصرف بیشتر منابع رشد کند. انرژی، آب، سرمایه، بودجه و ارز محدودند. اگر بهره وری پایین بماند، هر رشد اقتصادی پرهزینه، ناپایدار و شکننده خواهد بود. رشد واقعی زمانی رخ می دهد که اقتصاد بتواند با منابع موجود، تولید بیشتر و باکیفیت تری ایجاد کند.
گزارش تازه بهره وری می تواند فرصتی باشد برای بازگشت این موضوع به مرکز سیاست گذاری. بهره وری نباید فقط در گزارش های رسمی بماند. باید به معیار ارزیابی دستگاه ها، شرکت های دولتی، پروژه های عمرانی، صنایع انرژی بر، نظام آموزشی، کشاورزی و شبکه بانکی تبدیل شود.
ایران اگر می خواهد رشد پایدار داشته باشد، باید از اقتصاد منابع محور به اقتصاد بهره ور حرکت کند. دیگر نمی توان ناکارآمدی را با انرژی ارزان، بودجه بیشتر و تسهیلات بانکی پنهان کرد. آینده اقتصاد ایران نه فقط به داشتن منابع، بلکه به بهتر استفاده کردن از منابع بستگی دارد. اقتصاد کم بهره گران کار می کند؛ و هزینه این گرانی را در نهایت مردم می پردازند.