نفت در گروگان هرمز؛ بازار انرژی چرا از اوپک پلاس نترسید؟

فرصت امروز: بازار جهانی نفت در روزهای اخیر با یک تناقض مهم روبه‌رو شده است: از یک طرف، اوپک پلاس تصمیم گرفته تولید نفت را افزایش دهد؛ از طرف دیگر، قیمت‌ها همچنان تحت تاثیر ریسک‌های ژئوپلیتیک، تنگه هرمز و بن‌بست مذاکرات ایران و آمریکا در سطوح بالا باقی مانده‌اند. در شرایط عادی، خبر افزایش تولید باید سیگنال آرامش به بازار بدهد؛ اما بازار امروز بیش از آنکه به بشکه‌های اضافه نگاه کند، به امنیت مسیرهای انرژی نگاه می‌کند. همین تفاوت، نفت را دوباره به یکی از مهم‌ترین متغیرهای اقتصاد جهانی و اقتصاد ایران تبدیل کرده است.

اوپک پلاس در نشست اخیر خود با افزایش تولید روزانه ۱۸۸ هزار بشکه موافقت کرده است؛ تصمیمی که در ظاهر باید نگرانی از کمبود عرضه را کاهش دهد. اما اندازه این افزایش در برابر ریسک تنگه هرمز چندان بزرگ نیست. وقتی بازار نگران عبور نفتکش‌ها، بیمه حمل‌ونقل، امنیت کشتیرانی و احتمال اختلال در صادرات انرژی است، افزایش محدود تولید نمی‌تواند به تنهایی آرامش ایجاد کند. به بیان ساده، مسئله امروز بازار نفت فقط «چقدر نفت تولید می‌شود» نیست؛ مسئله این است که «آیا نفت تولیدشده با اطمینان به مقصد می‌رسد یا نه».
در همین فضا، گزارش‌های بازار انرژی نشان می‌دهد نفت همچنان بالای سطح ۱۰۰ دلار معامله می‌شود. برخی گزارش‌ها از کاهش محدود قیمت نفت برنت به حدود ۱۰۷ دلار و ۴۹ سنت خبر داده‌اند، اما همین کاهش نیز نتوانسته تصویر کلی بازار را آرام نشان دهد؛ چون نبود توافق پایدار میان ایران و آمریکا و نگرانی از وضعیت تنگه هرمز همچنان روی قیمت‌ها سایه انداخته است. اقتصادنیوز نیز امروز از تداوم التهاب بازار انرژی در پی بن‌بست مذاکرات و نگرانی از اختلال عرضه نوشته است.
تنگه هرمز در این معادله فقط یک مسیر آبی نیست؛ یک اهرم روانی در بازار جهانی انرژی است. بخش مهمی از نفت و گاز جهان از این مسیر عبور می‌کند و هر خبر درباره ناامنی، محدودیت عبور یا عملیات نظامی در این منطقه، بلافاصله وارد قیمت نفت، نرخ بیمه، هزینه حمل‌ونقل و انتظارات معامله‌گران می‌شود. حتی اگر جریان واقعی عرضه به طور کامل متوقف نشده باشد، احتمال اختلال کافی است تا معامله‌گران برای ریسک بالاتر قیمت بیشتری مطالبه کنند. بازار نفت معمولا قبل از وقوع بحران کامل واکنش نشان می‌دهد، نه بعد از آن.
این همان چیزی است که تصمیم اوپک پلاس را کم‌اثر می‌کند. ۱۸۸ هزار بشکه افزایش تولید در روز، از نظر عددی خبر مهمی است، اما وقتی بازار احتمال اختلال در یکی از حساس‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان را قیمت‌گذاری می‌کند، این عدد به تنهایی قدرت شکستن موج نگرانی را ندارد. نفت در چنین وضعیتی دیگر فقط کالای فیزیکی نیست؛ کالای سیاسی و امنیتی هم هست. قیمت آن از گزارش تولید، ذخایر تجاری و تقاضای صنعتی اثر می‌گیرد، اما به همان اندازه از خبرهای دیپلماتیک، تحرکات نظامی و لحن مقام‌های سیاسی هم فرمان می‌برد.
برای اقتصاد ایران، نفت گران دو چهره دارد. چهره اول، جذاب به نظر می‌رسد: افزایش قیمت جهانی نفت می‌تواند ارزش صادرات انرژی را بالا ببرد و در صورت امکان فروش و انتقال منابع، درآمد ارزی را تقویت کند. اما چهره دوم، پرهزینه‌تر است: اگر نفت به دلیل تنش منطقه‌ای گران شود، همزمان ریسک تجارت خارجی، هزینه بیمه، حمل‌ونقل، واردات کالا و انتظارات تورمی بالا می‌رود. در چنین شرایطی، حتی خبر نفت گران هم لزوما برای اقتصاد داخلی به معنای آرامش نیست. ممکن است بازار ارز از ترس ریسک سیاسی بالا برود، کالاهای وارداتی گران‌تر شوند و فشار تورمی به سفره مردم منتقل شود.
اثر نفت بر تورم جهانی نیز قابل چشم پوشی نیست. وقتی نفت بالای ۱۰۰ دلار تثبیت می‌شود، هزینه انرژی، حمل‌ونقل، تولید صنعتی و کشاورزی بالا می‌رود. این افزایش هزینه در کشورهای مختلف به شکل تورم کالا و خدمات ظاهر می‌شود. بانک‌های مرکزی نیز در برابر تورم انرژی معمولا محتاط‌تر می‌شوند و ممکن است کاهش نرخ بهره را عقب بیندازند. نتیجه این زنجیره برای بازارهای مالی روشن است: دلار جهانی قوی‌تر می‌شود، طلا نوسان می‌گیرد، بورس‌ها محتاط می‌شوند و کشورهای واردکننده انرژی تحت فشار قرار می‌گیرند.
در ایران، این زنجیره پیچیده‌تر است. نفت گران از یک طرف می‌تواند امید به درآمد ارزی ایجاد کند، اما از طرف دیگر، اگر با بحران تنگه هرمز، فشار سیاسی، نااطمینانی ارزی و اختلال تجاری همراه شود، اثر روانی آن می‌تواند منفی‌تر از اثر درآمدی آن باشد. بازار داخلی معمولا به «ریسک» سریع‌تر از «درآمد احتمالی» واکنش نشان می‌دهد. به همین دلیل است که همزمان با خبرهای نفت و هرمز، بازار ارز و طلا نیز حساس‌تر شده‌اند. سرمایه‌گذار داخلی پیش از آنکه محاسبه کند نفت گران چقدر درآمد ایجاد می‌کند، می‌پرسد این گرانی از کدام بحران آمده و فردا چه ریسکی به اقتصاد اضافه می‌کند.
از نگاه بازار جهانی، مذاکرات ایران و آمریکا در این میان نقش ضربان‌ساز دارد. هر نشانه از پیشرفت مذاکرات می‌تواند بخشی از ریسک نفت را تخلیه کند و قیمت‌ها را پایین بیاورد. در مقابل، هر خبر از بن‌بست یا افزایش تنش، دوباره قیمت نفت را بالا می‌برد. گزارش‌های بین‌المللی روزهای اخیر نیز همین نوسان را نشان داده‌اند: انتشار خبرهایی درباره پیشنهاد جدید ایران برای گفت‌وگو باعث افت قیمت نفت شد، اما بازار همچنان رشد هفتگی خود را حفظ کرد؛ یعنی معامله‌گران امید به کاهش تنش را دیدند، اما هنوز آن را کافی ندانستند.
این وضعیت نشان می‌دهد بازار نفت وارد مرحله‌ای شده که در آن تصمیم‌های تولیدی به تنهایی تعیین‌کننده نیستند. اوپک پلاس می‌تواند عرضه را بالا ببرد، اما نمی‌تواند ریسک تنگه هرمز را حذف کند. آمریکا می‌تواند از عملیات یا ابتکار دیپلماتیک حرف بزند، اما تا زمانی که امنیت عبور انرژی تضمین نشود، بازار با احتیاط قیمت‌گذاری می‌کند. ایران نیز در مرکز این معادله قرار دارد؛ هم به عنوان تولیدکننده انرژی، هم به عنوان بازیگری که تحولات مرتبط با آن می‌تواند مسیر قیمت نفت را تغییر دهد.
در چنین فضایی، گزارش نفت باید فقط با نمودار قیمت نوشته نشود. باید دید نفت چگونه به دلار، تورم، طلا، حمل‌ونقل، بودجه و حتی سفره مردم وصل می‌شود. اگر نفت گران بماند، هزینه جهانی انرژی بالا می‌رود. اگر علت گرانی نفت، ریسک تنگه هرمز باشد، نااطمینانی تجاری و ارزی هم تشدید می‌شود. اگر مذاکرات به نتیجه برسد، بخشی از این ریسک تخلیه می‌شود. بنابراین بازار نفت امروز نه فقط در تالار معاملات، بلکه در اتاق‌های مذاکره و آبراه‌های استراتژیک قیمت‌گذاری می‌شود.
جمع‌بندی این گزارش روشن است: اوپک پلاس تولید را بالا برد، اما بازار انرژی آرام نشد؛ چون نگرانی اصلی بازار کمبود چند صد هزار بشکه نفت نیست، بلکه امنیت یکی از مهم‌ترین مسیرهای انرژی جهان است. تا وقتی تنگه هرمز در مرکز نگرانی معامله‌گران باشد و مذاکرات ایران و آمریکا به نتیجه قطعی نرسد، هر تصمیم تولیدی فقط بخشی از معادله خواهد بود. نفت امروز در گروگان ریسک است؛ و تا وقتی این ریسک آزاد نشود، قیمت انرژی می‌تواند همچنان بالاتر از منطق معمول عرضه و تقاضا حرکت کند.