آسیب شناسی موانع مشارکت زنان در بازار کار ایران / دورنمای وضعیت دوشغله ها

فرصت امروز: بيكاري شاید مهم ترين چالش حاضر اقتصاد ايران باشد. بيكاري هم در سطح خرد (فردي و خانوادگي) و هم در سطح كلان (اجتماعي) عوارض منفي بسياري به همراه دارد و فرد و جامعه را با چالش ها و آسيب هاي متعددي روبه رو مي کند. در سطح خرد، بيكاري موجب تنزل سطح رفاه خانواده، آسيب هاي روحي، رواني و اجتماعي و واماندگي از آموزش و ارتقا مهارت مي شود و در سطح كلان نیز موجب هدر رفتن سرمايه هاي انساني جامعه مي شود.

یکی از وعده های مهم هر رئیس جمهوری که در این سال ها و دهه ها در پاستور مستقر شده است، افزایش مشارکت اجتماعی و اقتصادی زنان در جامعه بوده است، اما سوال این است که سهم زنان از اقتصاد ایران چقدر است و این افزایش مشارکت اقتصادی زنان که نماد اصلی آن اشتغال است، تا چه اندازه برآورده شده است؟

آماری که مرکز آمار ایران و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی منتشر کرده، نشان می دهد جمعيت فعال كشور از 23,387,633 نفر در سال 1390 با متوسط نرخ رشد 2درصد به 26,588,819 نفر در سال 1396 رسيده است و جمعيت فعال زنان به جز سال هاي 1392 و 1393 در مابقي سال ها با روندي صعودي مواجه بوده است. به طوري كه از 3,968,916 نفر در سال 1390 به 5,232,661 نفر در سال 1396 رسيده است. به عبارت ديگر از متوسط نرخ رشد سالانه 4.7درصد برخوردار بوده است. سهم زنان از جمعيت فعال طي اين سال ها بين 16.2درصد (سال 1393 ) تا 19.7درصد(سال 1396 ) در نوسان بوده است. برخي علل اين ميزان رشد در جمعيت فعال زنان را مي توان به تغيير دولت، اعمال سياست ها و رويكردهاي دولت جديد به اشتغال زنان، تغيير فضاي اقتصادي كشور، افزايش تعداد زنان تحصيلكرده و ... مرتبط دانست.

زنان همچنان در جست وجوی کار

از سوي ديگر با نگاهي به جمعيت بيكار طي سال هاي 1390 تا 1396 مشاهده مي شود كه جمعيت بيكار نيز با رشد 1.8درصدي از 2,877,608 نفر در سال 1390 به 3,210,206 نفر در سال 1396 افزايش يافته است. همچنين جمعيت زنان بيكار نيز با نرخ رشد سالانه 3.8درصدي از 830,996 نفر در سال 1390 به 1,037,516 نفر در سال 1396 افزايش يافته است. سهم زنان از جمعيت بيكار طي سال هاي 1390 تا 1396 (به جز سال 1393 ) روند افزايشي داشته و كمترين ميزان آن 28.928درصد در سال 1390 و بيشترين مقدار 32.2درصد در سال 1396 بوده است.

بررسی های صورت گرفته از سوی مرکز آمار (1390 تا 1396) نشان می دهد در حداقل 30درصد استان هاي كشور حدود يك سوم جمعيت بيكار را زنان تشكيل مي دهند و در بین این سال ها سهم زنان از جمعيت بيكار در برخي استان ها مانند گلستان (سال 1390 )، مازندران (سال 1392 ) و کرمان (1395 تا 1396) از نصف جمعيت بيكار نيز فراتر رفته است.

دامنه تغييرات در سهم زنان از جمعيت بيكار نشان مي دهد استان هاي كرمان 26.5 واحد، سیستان و بلوچستان 24.7 واحد و خراسان جنوبی 19.9 واحد بيشترين تغييرپذيري را داشته اند. به عبارت ديگر مي توان گفت بيشترين نوسان در سهم زنان در جمعيت بيكار مربوط به منطقه جنوب شرق ايران بوده است. در مقابل كمترين ميزان تغيير طي اين سال ها مربوط به استان هاي اردبيل (5.4 واحد)، البرز (5.9 واحد)، اصفهان (6.1 واحد) و ایلام (6.8واحد) بوده است. به عبارت ديگر سهم زنان از جمعيت بيكار در اين استان ها، رويه تقريبا ثابتي داشته است. همچنين از سال 1392 تا 1396، سهم زنان از جمعيت بيكار در استان هاي بوشهر، سيستان و بلوچستان، خراسان رضوي، كردستان و كهگيلويه و بويراحمد روند صعودي داشته است. در این بین جمع بندی این اعداد نشان می دهد که باوجود تلاش های صورت گرفته در سال های گذشته برای افزایش حضور و مشارکت اجتماعی زنان در جامعه عوامل متعددي از جمله تفاوت هاي قوميتي، فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي استان ها از يك سو و نيز ظرفيت ها و پتانسيل هاي اشتغال زايي استان ها از سوي ديگر نقش مهمي در تفاوت ميزان عرضه نيروي كار زنان در استان ها داشته است.

۷۲۷ هزار نفر با یک شغل راضی نمی شوند

اما آمار دیگری که در رابطه با نیروی کار منتشر شده به دلایل گرایش افراد به داشتن شغل دوم برمی گردد و مرکز آمار و اطلاعات وزارت کار در گزارشی، اصلی ترین و بیشترین دلیل دو شغله بودن افراد در سال گذشته را مشکلات اقتصادی و معیشتی عنوان کرده است.

در سال های گذشته به دنبال اعمال سیاست های بازار کار و دستمزد و شکاف عمیقی که میان درآمدها و هزینه های خانوار ایجاد شده، پدیده ای به نام دو شغله ها شکل گرفته است؛ این پدیده اگرچه تا مدت ها قبل به شکل پنهانی بود و اعداد و ارقام خاصی از آن توسط دستگاه های متولی ارائه نمی شد، اما با گسترش تعداد دوشغله ها به تدریج جدی گرفته و جداولی به آن اختصاص داده شد.

به گزارش ایسنا، در طرح آمارگیری نیروی کار، افرادی که اظهار کرده اند که کار دیگری هم داشته اند، چند شغله به شمار می روند. ملاک در نظر گرفتن شغل اصلی یا شغل دوم، تشخیص فرد است و اگر فرد نتواند شغل اصلی خود را تشخیص دهد، شغلی که ساعت کاری بیشتری را به خود اختصاص داده است، به عنوان شغل اصلی در نظر گرفته می شود و در صورت مساوی بودن ساعات کار همه مشاغل، آن شغلی را که فرد در آن سابقه بیشتری داشته به عنوان شغل اصلی وی در نظر گرفته می شود.

براساس آخرین پیمایش میدانی صورت گرفته در کشور، از مجموع ۲۳ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر شاغل کشور در سال گذشته، حدود ۷۲۷ هزار نفر از شاغلان اظهار کرده اند که بیش از یک شغل داشته اند. از این میزان ۱۰.۵درصد از افراد چند شغله در شغل اصلی خود مزد و حقوق بگیر بخش عمومی، ۲۰.۲درصد مزد و حقوق بگیر بخش خصوصی و ۶۳.۹درصد در سایر بخش ها مشغول فعالیت بوده اند. بیشترین درصد چند شغله ها هم در گروه کارکنان مستقل قرار داشته است. کارکنان مستقل در واقع کسانی هستند که برای انجام فعالیت های شغلی خود حقوق بگیر کسی نیستند و هیچ حقوق بگیری هم در استخدام ندارند. به عبارتی این عده، زیردست و کارفرما ندارند و فعالیت های شغلی خود را به شکل مستقل دنبال می کنند تا آزادی عمل بیشتری داشته باشند. در گذشته تعداد کارکنان مستقل کم بود و دولت ها معمولا آنها را نادیده می گرفتند یا غیرمتعارف می دانستند ولی امروز تحت تاثیر معادلات اقتصادی و شرایط حاکم بر اقتصاد در محاسبات آماری به بازی گرفته می شوند.

کارکنان مستقل در صدر دو شغله ها

بررسی های بازار کار نشان می دهد که در طرح آمارگیری نیروی کار، فقط حدود ۳.۱درصد کل شاغلان ۱۰ ساله و بیشتر اظهار کرده اند که دارای دو شغل و بیشتر هستند. ۱۱ هزار و ۵۷۸ نفر از چند شغله ها که شغل اصلی آنها در بخش عمومی است، در شغل دوم خود نیز در بخش عمومی مشغول به کارند، به عبارتی دیگر هر دو شغل آنها در بخش عمومی است.

۱۳ هزار و ۸۵۹ نفر از چند شغله ها که شغل اصلی آنها در بخش عمومی است، در شغل دوم خود در بخش خصوصی مشغول کارند؛ به نظر می رسد علت این امر می تواند ناشی از عدم کفاف مخارج زندگی با حقوق دریافتی در شغل اول باشد. ۵۰ هزار و ۷۷۷ نفر از چندشغله هایی که شغل اصلی آنها در بخش عمومی است در شغل دوم خود به عنوان کارفرما، کارکن مستقل و یا کارکن فامیلی بدون مزد مشغول فعالیت هستند.

۴۷۵۹ نفر ازچندشغله ها که شغل اصلی شان در بخش خصوصی است در شغل دوم در بخش عمومی مشغول کارند و ۲۹ هزار و ۱۴۳ نفر از چندشغله ها هر دو شغل شان در بخش خصوصی است.

۱۱۲ هزار و ۸۳۸ نفر از چندشغله ها که شغل اصلی آنها در بخش خصوصی است، در شغل دوم خود به عنوان کارکن مستقل یا کارفرما و یا کارکن فامیلی بدون مزد مشغول فعالیت هستند.