گردش به شرق

حدود نیم قرن از انتشار کتاب «آسیا در برابر غرب» نوشته داریوش شایگان می گذرد. اگرچه شایگان در این کتاب از بازماندگان تمدن های آسیایی در مقابل استیلای غرب و پدیده غرب زدگی جمعی در آسیا سخن می گوید و این اتفاق را حاصل تقدیر تاریخ و روح زمانه  می داند، اما حالا که سال ها از نگارش این کتاب گذشته و شایگان در «زیر آسمان های جهان» آرام گرفته است، به نظر می رسد که رابطه آسیا و غرب دچار دگردیسی شده و عنوان کتاب «آسیا در برابر غرب» را می توان به «آسیا علیه غرب» تغییر داد، چراکه سمت و سوی اقتصاد جهانی نشان می دهد که کشورهای آسیایی در حال سبقت گرفتن از کشورهای غربی هستند. گزارش تازه صندوق بین المللی پول به وضوح نشان می دهد که در پنج سال آتی چین بیش از یک پنجم کل افزایش تولید ناخالص داخلی جهان، به رشد اقتصادی دنیا کمک خواهد کرد و به این ترتیب، در زمینه تولید ناخالص داخلی پیش رو خواهد شد. این یعنی اقتصاد چین در سال های 2021 تا 2022 میلادی رشد 20 درصدی را تجربه می کند و پس از آن، آمریکا با رشد 14 درصدی در رتبه دوم می ایستد. به گفته صندوق بین المللی پول، رتبه سوم و چهارم جهان نیز به دو کشور آسیایی یعنی هند (با رشد 8.4 درصدی) و ژاپن (با رشد 3.5 درصدی) تعلق می گیرد.

قهرمانان اقتصاد دنیا در دهه سوم قرن 21

به نظر می رسد قرن 21 قرن اقتصادهای آسیایی است و قاره کهن به دلیل رشد اقتصادی بالا و ویژگی های جمعیت شناختی، نقش غالب را در اقتصاد جهانی خواهد داشت. اقتصادهای آسیایی در حال بزرگتر شدن هستند و حتی در سال گذشته و با وجود رکود اقتصادی ناشی از شیوع کرونا، وضعیت آسیایی ها در مدیریت بحران کرونا بهتر از اروپا و آمریکا بود. هرچند 2020 یکی از پرآشوب ترین سال های تاریخ بود و کرونا با جهان کاری کرد که تا سال ها و دهه ها خاطره این سال در حافظه جمعی ما باقی خواهد ماند، اما آسیایی ها در همین سال نیز از نظر برابری قدرت خرید از کشورهای غربی جلوتر بوده اند.

در این راستا، «موسسه بروکینگز» (Brookings Institution) در گزارش اخیر خود با عنوان «قهرمانان اقتصاد دنیا در دهه پیش رو» به اقتصادهای پیش رو در سومین دهه از هزاره سوم میلادی پرداخته و جالب است که از چهار کشوری که در گزارش خود نام برده است، سه تای آنها در آسیا قرار دارند. به گفته موسسه بروکینگز، «کشورهای کره جنوبی، ویتنام و مکزیک کشورهایی هستند که در این دهه روند توسعه اقتصادی را با سرعت بیشتری طی می کنند و الگوی رشد اقتصادی آنها متفاوت از سال های قبل خواهد بود. کره جنوبی که یک اقتصاد توسعه یافته است و رشد اقتصادی در این کشور چندان تعجبی ندارد، اما ویتنام در رده بندی بانک جهانی به عنوان یک کشور با درآمد پایین تر از متوسط جهانی معرفی شده است و کشورهای دیگری که در این دسته قرار دارند عبارتند از کشورهای هند و بنگلادش. مکزیک در رده بندی بانک جهانی به عنوان کشوری با درآمد بالاتر از متوسط معرفی شده است که شرایطی شبیه کشورهای کلمبیا، بوتسوانا و اندونزی دارد. پیش بینی می شود که هر یک از این سه کشور در دهه جاری میلادی روند توسعه اقتصادی را با سرعت بالایی سپری کنند و از کشورهای گروه خود (گروهی که برمبنای طبقه بندی بانک جهانی در آن قرار گرفته اند) فاصله زیادی بگیرند.»

«موسسه بروکینگز»، کره جنوبی را راحت ترین انتخاب در فهرست «قهرمانان اقتصاد دنیا در دهه سوم قرن 21» برمی شمرد و می نویسد: «کره جنوبی را می توان ساده ترین انتخاب برای دهه پیش رو دانست. کشوری که در زمره اقتصادهای صنعتی است، زیرساخت های توسعه یافته ای دارد و فرصت های رشد اقتصادی برای آن فراهم است. این کشور از اواخر دهه ۷۰ میلادی رشد اقتصادی را شاهد بود و موتور اقتصادی این کشور برای بالغ بر دو دهه با سرعت بالایی حرکت کرد. در این دو دهه کمتر سالی بود که رکود یا رشد اندک اقتصادی در کشور کره جنوبی مشاهده شود و همین مسئله باعث تبدیل شدن کره جنوبی به یک اقتصاد توسعه یافته آسیایی شد. البته در سال ۱۹۹۷ یعنی زمانی که بحران مالی در کشورهای شرق آسیا ایجاد شد، اقتصاد کره جنوبی هم به شدت آسیب دید ولی این کشور توانست به سرعت از بحران خارج شود و دوباره رشد کند.

افرادی که انتخاب کره جنوبی را در فهرست قهرمانان اقتصاد دنیا در دهه جاری میلادی نادرست می دانند، بر این باورند که کشورهای ثروتمند و اقتصادهای توسعه یافته پتانسیل کمتری برای رشد در اختیار دارند و به همین دلیل نمی توان انتظار داشت نرخ رشد اقتصادی آنها به اندازه کشورهای در حال توسعه باشد. به همین دلیل قرار گرفتن کره جنوبی در فهرست کشورهایی که در این دهه بالاترین رشد را تجربه خواهند کرد، کار نادرستی است. ولی وضعیت کره جنوبی متفاوت از دیگر کشورهاست و دلیل این تفاوت هم سرمایه گذاری این کشور در سرمایه های انسانی است. در سال ۲۰۱۹ به ازای هر یک میلیون نفر از جمعیت این کشور ۳۳۱۹ درخواست ثبت اختراع ارائه شد که این نسبت در تمامی کشورهای صنعتی بی سابقه است. در کشور ژاپن که از این نظر در جایگاه دوم قرار دارد به ازای هر یک میلیون نفر از جمعیت کشور تنها ۱۹۴۳ درخواست ثبت اختراع وجود دارد و در کشورهای چین و آمریکا به ترتیب ۸۹۰ و ۸۶۹ درخواست ثبت اختراع ارائه می شود. این نشان می دهد کره جنوبی یک سر و گردن بالاتر از دیگر کشورهای دنیاست و سرمایه های انسانی این کشور در زمره ارزشمندترین ها در دنیا هستند.

در آوریل سال ۲۰۱۹ کره جنوبی کمپین جی فایو را در سراسر کشور راه اندازی کرد و توانست نام خود را به عنوان اولین کشوری در دنیا که این تکنولوژی را در سطح وسیع به کار گرفته است، ثبت کند، اما فهرست موفقیت های این کشور به اینجا ختم نمی شود و گزارش های تازه نشان می دهد که شرکت های کره‎ای در نظر دارند تا سال ۲۰۲۶ میلادی ۱۵درصد از سهم بازار جی فایو دنیا را به خود اختصاص دهند. در صورت تحقق این طرح، قدرت و جایگاه اقتصادی کره در دنیا افزایش چشمگیری می یابد.

به علاوه در این کشور طرح بسیار خلاقانه ای اجرا شده که نشان دهنده تمرکز دولت روی سرمایه گذاری تمام عیار برای تربیت فرزندان کشورش است. این کشور افرادی که از نظر سطح هوش و توانمندی های فردی بالاتر از دیگر افراد هستند را به عنوان معلم انتخاب می کند و ضمن دادن آموزش های لازم به آنها، از این افراد برای تربیت نسل بعدی کشور کمک می گیرد. در ضمن در این کشور معلمان بالاترین درآمد را دارند و در زمره ثروتمندترین افراد جامعه هستند. یک نمونه از این افراد را می توان «چا گیل یانگ» دانست که داستانش در مورد تدریس ریاضی طی یک سال به صورت آنلاین توانسته است درآمدی ۸ میلیون دلاری برای او به همراه بیاورد؛ درآمدی که هیچ معلمی در دنیا به دست نمی آورد و در مشاغل دیگر هم کمتر دیده می شود.

از دیگر عواملی که باعث می شود تا این کشور در همین مسیر مثبت اقتصادی به حرکت خود ادامه دهد، این است که سیاست های دولت کره جنوبی با هدف افزایش برابری اقتصادی و ارائه فرصت های مناسب برای تمامی مردم است. تمامی مردم در جریان رشد اقتصادی کشور منفعت می برند و هیچ کسی نمی تواند ادعا کند از مسیر رشد بازمانده است. در این فضای اقتصادی و سیاسی انتظار می رود سرانه درآمد ملی کره در یک دهه پیش رو از ژاپن بیشتر شود و توسعه زیرساخت های اقتصادی و تکنولوژیکی از دیگر کشورهای آسیایی فراتر رود.»

کره جنوبی، ویتنام، مکزیک و دیگران

دومین کشوری که به اعتقاد «موسسه بروکینگز» در دهه سوم قرن بیست و یکم، بالاترین نرخ رشد اقتصادی را تجربه می کند، ویتنام است و این کشور کوچک آسیای شرقی از بسیاری از غول های سیاسی و اقتصادی جهان در دهه پیش رو پیشی خواهد گرفت. «بروکینگز» درباره ویتنام می نویسد: «ویتنام کشوری است که درآمد سرانه آن در سال ۲۰۱۰ برابر با ۱۲۹۷ دلار بود ولی در همین سال در میان سه کشوری قرار داشت که بالاترین نرخ رشد اقتصادی را داشتند. در سال ۲۰۱۰ سه کشوری که در این فهرست قرار گرفته بودند، کشورهای هند و چین و ویتنام بودند که البته هر دو کشور چین و هند از ویتنام ثروتمندتر بودند. از آن سال تاکنون این کشور به رشد سریع اقتصادی خود ادامه داد تا اینکه بر طبق گزارش های سال ۲۰۱۹، سرانه درآمد ناخالص ملی این کشور آسیایی از هند پیشی گرفت. این داستان موفق از سال ۱۹۸۶ شروع شد و به ایجاد یک اقتصاد بازارمحور منجر شد. در سال های اخیر، ویتنام اقدام به کاهش تعرفه های وارداتی کرد و مرزهایش را به روی تجارت خارجی و سرمایه گذاری خارجی گشود. این کشور سرمایه گذاری زیادی در بخش سرمایه های انسانی کرد و توانست رشد خوبی در اقتصاد را شاهد باشد.

موفقیت این کشور در مدیریت همه گیری کرونا باعث شد تا فرصت تازه ای برای رشد اقتصادی در کشور فراهم شود و در سالی که اغلب کشورها درگیر رکود اقتصادی بودند، ویتنام توانست رشد 2.9 درصدی اقتصادی را شاهد باشد. ویتنام در زمره کشورهایی بود که نرخ مرگ ناشی از کرونا بسیار پایین بود و نرخ مرگ به ازای هر یک میلیون نفر برابر با ۴ بود.

نکته دیگر این است که حتی در سال ۲۰۲۰ هم روند ورود سرمایه های خارجی به این کشور متوقف نشد و به همین دلیل انتظار می رود تا پیشگامی ویتنام در عرصه تولید ادامه داشته باشد. هم اکنون این کشور یکی از بزرگترین کشورهای فعال در عرضه تولید است و با توجه به تداوم روند ورود سرمایه این وضعیت ادامه پیدا خواهد کرد. در این شرایط تبدیل شدن ویتنام به یک قطب مهم اقتصادی در دهه جاری میلادی بسیار محتمل است و این کشور می تواند به سرعت زیادی مسیر توسعه اقتصادی را طی کند.»

اما تنها اقتصاد پیش روی دهه حاضر از نگاه «بروکینگز» که آسیایی نیست و در قاره کهن جای ندارد، مکزیک است که بزرگترین کشور اسپانیایی زبان جهان به شمار می آید و پیشتر نیز اسپانیای نو خوانده می شد. گزارش «موسسه بروکینگز» درباره مکزیک می نویسد: «مکزیک برخلاف ویتنام در جریان همه گیری کرونا با چالش های زیادی روبه رو شد و بخشی از این مشکلات ریشه در سیاست های دولتی در مقابله با کرونا داشت، اما با وجود تمامی این چالش های ناشی از کرونا، میزان سرمایه گذاری مکزیک در بخش تولید بسیار زیاد بود و مکزیک هم توانسته است به عنوان یکی از کشورهای بزرگ تولیدکننده در دنیا معرفی شود. البته قرار گرفتن این کشور در قاره آمریکای شمالی و انعقاد توافق تجارت آزاد آمریکای شمالی هم در ایجاد این شرایط تازه برای مکزیک تاثیرگذار بود.

از سال ۲۰۱۹ پیمان تجارت آزاد کشورهای آمریکا و مکزیک و کانادا فرصت تعامل اقتصادی بیشتر این کشورها و افزایش نرخ رشد اقتصادی مکزیک را فراهم کرده است. کشورهای کانادا و آمریکا برمبنای این توافق نامه متعهد هستند تا تکنولوژی های پیشرفته و سرمایه موردنیاز برای تولید کالاهای مصرفی را در اختیار مکزیک قرار دهند تا در عرصه تولید استفاده شود. هدف از این طرح استفاده از نیروی کار ارزان قیمت مکزیک برای تولید است که می تواند هزینه تولید را به حداقل برساند. در نتیجه تداوم این توافق تجارت آزاد بین سه کشور آمریکای شمالی می توان انتظار داشت تا سطح تولید این کشور افزایش یابد و محصولات تولیدشده در این کشور به اصلی ترین رقیب برای کالاهای چینی در قاره آمریکا تبدیل شود. تولید می تواند فرصت زیادی برای رشد اقتصادی در این کشور فراهم کند و مکزیک را به یک قهرمان بزرگ در دهه جاری میلادی تبدیل کند.
از طرف دیگر پیروزی جو بایدن در آمریکا هم نقطه امیدی برای احیای روابط اقتصادی بین مکزیک و آمریکا را ایجاد کرده است. باید در نظر داشت هر سه کشور آمریکا و کانادا و مکزیک از این توافق تجارت آزاد منتفع خواهند شد ولی مزیتی که مکزیک به دست می آورد، بیش از دیگر کشورهایی است که در توافق تجارت آزاد هستند.»

هند هم می توانست نقش آفرینی کند اما...

پایان بخش گزارش «موسسه بروکینگز» در مورد «قهرمانان اقتصاد دنیا در دهه پیش رو» به کشوری آسیایی اختصاص دارد که هرچند در حال حاضر در رکود قرار دارد و به لحاظ شیوع کرونا نیز وضعیت چندان مناسبی ندارد، اما مستعد خیزش رشد اقتصادی است. به نوشته «بروکینگز»، «هند هم پتانسیل بالایی برای رشد اقتصادی دارد. این کشور در سال های قبل نرخ رشد ۹ درصدی را تجربه کرده و نتوانسته بود به یکی از الگوهای رشد اقتصادی در دنیا تبدیل شود، ولی این روند از سال ۲۰۱۶ متوقف شد و آمارها نشان می دهد در فاصله سال های ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰، اقتصاد این کشور در رکود قرار داشته است. مطالعات نشان می دهد این طولانی ترین دوره رکود اقتصادی در تاریخ هند است و امیدی به اصلاح این وضعیت به خصوص بعد از بحران کرونا وجود ندارد.

اما با وجود تمامی چالش هایی که در اقتصاد هند وجود دارد، باز هم دهلی نو یکی از قدرتمندترین اقتصادهای در حال گذار دنیاست. بخش تکنولوژی اطلاعات در هند بسیار توسعه‎ یافته است و صنعت داروسازی بسیار پیشرفته ای هم دارد. نیروی کار این کشور نیز در زمره متخصص ترین و تحصیلکرده ترین نیروهای کاری دنیا هستند، ولی سهم نیروی کاری که این ویژگی را دارند به کل جمعیت شاغلان چندان زیاد نیست، اما تمامی این فرصت ها در صورتی می تواند بستر رشد اقتصادی هند را فراهم کند که سرمایه‎ لازم اعم از سرمایه داخلی و خارجی در این کشور وجود داشته باشد، اما به دلیل موانع قانونی و سیاسی در هند، ورود سرمایه های خارجی بسیار کم است.»

ارتباط با نویسنده:  [email protected]