آنومی رمزارزها در ایران

حوالی همین روزها در خردادماه پارسال بود که با افزایش ناگهانی گرمای هوا، بحران خاموشی سر برآورد و خنکی و آسایش را از ایرانیان دریغ کرد. گذشته از خانوارها، قطعی برق به کسب وکارها هم لطمه زیادی زد و تاب‎آوری این شرایط در حالی که شیوع کرونا اکثر مشاغل را در آن برهه تحت تاثیر قرار داده بود، بیش از پیش دشوار شد. در آن روزها از استخراج ارزهای دیجیتال به عنوان متهم اصلی خاموشی ها یاد شد و بحران استخراج غیرمجاز رمزارزها از سوی متولیان صنعت برق، فراتر از بحران خاموشی ها قلمداد شد. تراز تولید و مصرف برق در حالی در کوران خاموشی های تابستان 1400 بهم خورد و به بیشترین ناترازی ممکن - شکاف ۱۰ تا ۱۵ هزار مگاواتی برق - رسید که اصل ماجرا به سرکوب قیمتی برق و عدم سرمایه گذاری بخش خصوصی در صنعت برق می گردد؛ یعنی سهم استخراج بی ‎وقفه ماینرها در خاموشی سال گذشته آنچنان که گفته شد و در بوق و کرنا می شد، پررنگ نبود؛ کما اینکه طبق برآورد نهاد پژوهشی مجلس، کل برق مصرفی دستگاه های استخراج کننده رمزارز بین یک تا دو هزار مگاوات بوده و این رقم تاثیر کمی بر شکاف ۱۰ تا ۱۵ هزار مگاواتی برق در کوران خاموشی های سال گذشته داشته است. در مجموع، رمزارزها در ایران همانند بسیاری از موضوعات دیگر دچار آنومی (از ریشه یونانی به معنای بی هنجاری و فقدان قانون) شده است و همانطور که تجربه تابستان گذشته نشان داد، اعلام ممنوعیت ها و به طور کلی، اعمال سیاست های سلبی در سیاست گذاری اقتصادی، راه به جایی نمی برد.

شکست ممنوعیت استخراج رمزارز

ارزهای دیجیتال و استخراج آن در چند سال گذشته حسابی خبرساز شده است. این موضوع با بروز خاموشی های سال گذشته بیشتر به چشم آمد و دولت به دنبال قطعی مکرر برق، استخراج رمزارزها را تا پایان شهریورماه - حتی برای مراکز مجاز - ممنوع اعلام کرد. این ممنوعیت اما یک شکست تمام عیار بود و نتوانست مانع از استخراج غیرمجاز بیت کوین و در نتیجه مصرف برق آن شود؛ کما اینکه طبق ارزیابی مرکز پژوهش ها، تراهش مطلق ماهانه ایران در شبکه بیت کوین از 6.94 میلیون تراهش در تاریخ دهم اردیبهشت ماه 1400 تنها به 3.75 میلیون تراهش در دهم مردادماه 1400 (با گذشت 40 روز از دستور قطع برق مزارع استخراج رمزارز) رسید؛ یعنی بیش از نیمی از استخراج کنندگان رمزارز بدون توجه به دستور دولت و قطعی برق مشغول استخراج رمزارز بوده اند. توان مصرف برق این استخراج کنندگان در بدبینانه ترین حالت کمتر از 800 مگاوات ساعت بوده است؛ در حالی که کسری تراز شبکه برق کشور بیش از 10 هزار مگاوات ساعت بوده است. بنابراین در بدبینانه ترین حالت کمتر از 10درصد از کسری برق کشور را می توان به استخراج رمزارز نسبت داد.

رمزارزها بهترین مثال برای ناکارآمدی سیاست گذاری اقتصادی کشور هستند و اعلام ممنوعیت استخراج بیت کوین، این موضوع را به وضوح نشان می دهد. با این حال به نظر می رسد خطر اصلی، گسترش استخراج رمزارزهایی مانند اتریوم در منازل شخصی باشد. استخراج رمزارز بیت کوین در مزارع بزرگ و با تجهیزاتی که مصرف محسوس و با قابلیت ردیابی و کشف بالاتر دارند، انجام می شود، اما مجموع مصرف برق در منازل شخصی برای استخراج اتریوم احتمالا کمتر از 12 مگاوات هست. استخراج رمزارزهایی شبیه اتریوم به مصرف برق کمتر و البته به تجهیزات گران قیمت تر و با ارزبری بالاتری نیاز دارد و از همه مهمتر، ردیابی آن سخت تر است و می تواند موجب افزایش غیرقابل کنترل مصرف برق خانگی شود. بر همین اساس، مرکز پژوهش ها در گزارش «تاثیر استخراج رمزارز بر پایداری شبکه برق ایران» تلویحا توصیه می کند دولت با احترام به پروانه های صادرشده برای بهره برداران، مسیر استخراج رمزارز را به گونه ای تنظیم کند که رفع تهدیدها همزمان با استفاده از فرصت های فناورانه ممکن شود. برای تحقق چنین مهمی، کشور نیازمند اتخاذ چارچوب مقرراتی شفاف برای نظارت بر هرگونه تولید و استخراج دارایی دفتر کل توزیع شده است. بررسی ها نشان می دهد اعمال ممنوعیت کامل استخراج رمزارز در کشورمان با توان فنی و مقرراتی فعلی کشور غیرممکن است. همچنین اقدام دیرهنگام در ساماندهی استخراج رمزارزها می تواند مقررات گذاری این حوزه را با موانع عمده ای مواجه کند.

صرفه اقتصادی استخراج رمزارزها

سهم ایران از استخراج رمزارزها طی دو سال از 2 درصد در مهرماه 1398 به 3 درصد در مردادماه 1400 رسید. حداکثر سهم ایران از بازار جهانی نیز طبق تخمین دانشگاه کمبریج 5 درصد بوده است. جالب اینکه در فصل تابستان 1400 که استخراج رمزارز ممنوع شد، سهم ایران از بازار جهانی استخراج یک درصد افزایش یافت. این موضوع احتمالا به ممنوعیت استخراج در چین در کنار کاهش ارزش بیت کوین و در نتیجه کاهش اقبال به استخراج رمزارز در مناطقی که تعرفه برق در آنها بالاتر است، برمی گردد. بنابراین سهم ایران از بازار جهانی استخراج رمزارز، گویای میزان مصرف برق بیت کوین نیست و برای تخمین مصرف برق استخراج بیت کوین باید میزان توان رایانشی که از ایران به این شبکه عرضه شده را سنجید.

اوج توان رایانشی که از سمت ایران به شبکه استخراج رمزارز بیت کوین اختصاص یافته، در اسفندماه 1399 حدود 7.45 میلیون تراهش بوده است. کشف چند مزرعه استخراج رمزارز غیرمجاز در زمستان 1399 و بهار 1400، اندکی از سهم ایران را کاهش داد. در فصل تابستان با صدور حکم ممنوعیت استخراج رمزارز اما استخراج رمزارزها از سوی مزارع غیرمجاز ادامه یافت و مصرف برق استخراج بیت کوین کشور از 700 مگاوات فراتر نرفت. اگر فرض بدبینانه این باشد که تخمین دانشگاه کمبریج از مصرف برق ایران به دلیل اندازه نمونه اش دارای خطا باشد؛ با فرض اینکه ایرانیان سه برابر بیشتر از تخمین دانشگاه کمبریج در استخراج بیت کوین فعال بوده اند، مصرف برق استخراج بیت کوین ایران از 1845 مگاوات فراتر نمی رود، اما کسری تراز برق ایران 14 هزار مگاوات تخمین زده شده است در نتیجه اگرچه استخراج غیرقانونی رمزارز در تابستان ادامه داشت، اما خاموشی های گسترده را نمی توان فقط به استخراج رمزارز نسبت داد.

اگر ضعف کشور در مهار استخراج غیرقانونی ادامه دار باشد، می توان در سال های آینده برای استخراج رمزارزها در قطعی برق، نقش جدی تری قائل بود. با توجه به رانت انرژی و روند فعلی سیاست ها، این موضوع دور از انتظار نیست. به گفته کارشناسان مرکز پژوهش ها، قیمت ارزان برق در ایران، فاصله معنادار تعرفه برق تعیین شده برای استخراج رمزارز با تعرفه برق سایر مصارف نظیر کشاورزی، خانگی و صنعتی و همچنین ساماندهی نامناسب دستگاه های استخراج رمزارز موجب شده تا بسیاری از سرمایه گذاران این حوزه به استفاده غیرمجاز از شبکه برق تحت عنوان تعرفه های برق کشاورزی، خانگی و صنعت روی آورند. همچنین به دلیل عدم ردیابی کلیه استخراج کنندگان غیرمجاز رمزارز، محدود کردن مصرف برق آنها در ساعات اوج مصرف برق نیز امکان پذیر نبوده و همین مسئله موجب تحمیل بار اضافی به شبکه برق شده است.

ارتباط با نویسنده: [email protected]