رقابت های انتخاباتی نامزدهای ریاست جمهوری با پخش برنامه های تبلیغاتی و آغاز مناظره ها در صدا و سیما وارد مرحله جدیدی شد / اقتصاد، میدان نبرد

همانطور که پیش بینی می شد محور اصلی برنامه های تبلیغاتی کاندیداهای دوازدهمین دوره ریاست جمهوری، سیاست ها و برنامه های اقتصادی است. عباراتی چون بیکاری، اشتغال، درآمد، رونق، سرمایه گذاری و. . . بیشترین تکرار را در صحبت های کاندیداها دارند. حتی زمان مناظره با محورهای اجتماعی و سیاسی نیز هر لحظه انتظار می رود کاندیداها به مباحث اقتصادی ورود کنند.(همانطور که دیروز اتفاق افتاد).

اهمیت مباحث اقتصادی بر کسی پوشیده نیست، اما آنچه این مهم را در این دوره از انتخابات پررنگ تر می کند، رکود حاکم بر کشور طی چند سال اخیر و به طول انجامیدن اثرات مثبت برجام بر اقتصاد کشور بوده است. آنچه دولت یازدهم وعده آن را می داد و اکنون اثرات آن بر سر سفره مردم احساس نمی شود.

همین امر رقبای رئیس دولت فعلی را بر آن داشته است تا باوجود رشد بالای اقتصادی کشور در سال 95 که می توان گفت مهم ترین دستاورد اقتصادی دولت یازدهم و ناشی از برجام (به دلیل افزایش تولید و صادرات نفت) بوده است را نادیده بگیرند و شرایط را برای تاختن به سیاست های اقتصادی دولت آقای روحانی مناسب بدانند.

به همین دلیل طرف مقابل هم ناگزیر از ورود به مباحث اقتصادی به شکل جدی و دفاع از عملکرد خود طی چهار سال گذشته است. این رویارویی موجب شده است تا اقتصاد به محور اصلی کارزار انتخاباتی این دوره تبدیل شود. گویی اقتصاد میدان نبردی است که پیروز آن رئیس بعدی قوه مجریه کشور را تعیین خواهد کرد.

***

4 کاندیدا؛ 4 پارادایم اقتصادی متفاوت

با توجه به گفتارهای کاندیداهای ریاست جمهوری می توان به تفاوت های جدی در پارادایم  (چارچوب، الگو یا سرمشق) چهار نامزد اصلی پی برد. خصوصا هنگامی که درباره اشتغال و ایجاد شغل و بهبود اقتصادی صحبت می کنند کاملا روشن است که پارادایم های متفاوتی دارند و شگفتی بیشتر هنگامی رخ می دهد که بدانیم سه نامزد متعلق به یک اردوگاهند، اما سه پارادایم اقتصادی متفاوت را نمایندگی یا تبلیغ یا ادعا می کنند.

به گزارش عصر ایران، اتفاقا به استناد همین تفاوت در پارادایم ها یا چارچوب های نظری و عملی تا اینجا در عرصه اقتصاد و طبعا بعدا سیاست و فرهنگ و اجتماع و دیپلماسی است که اهمیت حضور در انتخابات بیشتر روشن می شود، زیرا صحبت از انتخاب یک فرد از میان چند نفر نیست، بلکه انتخاب یک گفتمان و پارادایم در میان چند الگو مطرح است.

یکی از دلایل کاهش مشارکت در انتخابات اروپا و آمریکا تا چند سال قبل این بود که تفکرات احزاب بسیار به هم نزدیک شده بود و تفاوت ها تنها در جزییاتی مانند تعرفه ها خود را نشان می داد، اما دوباره فاصله ها زیاد شده و با ظهور پوپولیسم و ناسیونالیسم افراطی و مهاجرستیزی و اتحادیه گریزی گفتمان ها دیگر نزدیک نیست و در انتخابات اخیر فرانسه هم دیدیم که مشارکت بالا رفت و به 80درصد رسید، زیرا تفاوت ها دوباره رخ نموده اند و جزیی نیستند و کاملا روشن است که  «ماکرون» و «لوپن» می توانند فرانسه را به دو مسیر متفاوت و شاید متضاد هدایت کنند.

صنعت و گفتمان کلاسیک

نامزد اول: سیدمصطفی میرسلیم، مهندسی پرسابقه است و عضو هیأت علمی دانشگاه صنعتی امیرکبیر یا پلی تکنیک. او با لباس کار و کلاه ایمنی مهندسان وارد وزارت کشور شد. نگاه او مهندسی است و 24 سال پیش که وزیر ارشاد شد نیز گمان می کرد می تواند حوزه فرهنگ و هنر را مطابق برنامه های مورد نظر پیش ببرد. هر قدر در زمینه های فرهنگی و هنری ناتوان بود، اما در حیطه تخصصی خود صاحب نظر است و پروژه موتور ملی ایده اوست. نگاه صنعتی از یک نظر مفید و خوب است و از یک منظر کافی نیست. جنبه مثبت نگاه صنعتی، دوری از عوام زدگی است و اینکه درفرآیند صنعت ارزش افزوده ایجاد می شود و بیش از هر مقوله دیگر به «فرآیند» ها توجه می شود.

 راز موفقیت صفایی فراهانی در فدراسیون فوتبال همین نگاه صنعتی بود. نکته شگفت آور اما این است که آقای مهندس میرسلیم در مناصب قبلی و فعلی به جز پروژه موتور ملی یا نیاز ندیده یا مجال نیافته جنبه های صنعتی را به اجرا گذارد یا با تخصص او ارتباطی نداشته است. مانند ریاست شهربانی، معاونت وزارت کشور، ریاست ستاد جنگ زدگان، فدراسیون نجات غریق و وزارت ارشاد. با این همه میرسلیم رفتار و گفتار متناقض ندارد، هرچند در ذهن مخاطبانی این پرسش شکل گرفته که چرا و چگونه حزبی که 50سال است به عنوان حافظ منافع بازار و تجارت سنتی شناخته می شود با این چهره که هیچ نسبتی با بازار ندارد وارد صحنه شده است؟

معیشت و گفتمان حمایت

نامزد دوم سیدابراهیم رئیسی است با اشارات متعدد به «مسکن ارزان قیمت» یا دو یا سه برابر شدن یارانه نقدی محرومان  (که از آغاز امسال در واقع در همین دولت هم اجرایی شده) و نشان داده تلقی او از اقتصاد بیشتر جنبه معیشتی آن است.

بیشتر عمر آقای رئیسی در جمهوری اسلامی البته در مناصب عالی قضایی سپری شده و ضرورتی برای مواجهه مستقیم مدیریتی با مقوله اقتصاد احساس نمی کرده، اما در یک سال اخیر به خاطر تولیت آستان قدس رضوی برخورد نزدیک تری را تجربه کرده است. منتها از یک طرف با پیمانکاران و مدیران پروژه ها و موسسات وابسته به این نهاد عظیم سر و کار دارد و از جانب دیگر با مردمان نیازمندی که مشمول حمایت های پیوسته یا مقطعی بارگاه امام هشتم هستند.

شاید به همین خاطر جمعیت بیرون از این دو طیف خود را مخاطب برنامه های اقتصادی آقای رئیسی احساس نکردند و شاید ترجیح داده برنامه های خود را پیشاپیش افشا نکند و در مناظره ها بیشتر توضیح دهد. با این حال باید در نظر داشت که نزدیک ترین چهره به او دکتر فرهاد رهبر است که در دولت احمدی نژاد و قبل از انحلال، رئیس سازمان مدیریت و برنامه ریزی بود و گویا در دولت اصلاحات نیز یک چند معاونت اقتصادی وزارت اطلاعات را بر عهده داشته و بعید است او  که ریاست دانشگاه تهران در دولت احمدی نژاد را نیز در کارنامه دارد برنامه مدون اقتصادی تهیه نکرده باشد و از موضوع مسکن ارزان قیمت فراتر نروند. آن هم در زمانه ای که مسکن در رکود است و از شدت بحران آن کاسته شده و با بحران تقاضا روبه رو است.

گفتمان کارگاهی / عمرانی

نامزد سوم: محمد باقر قالیباف؛ این بار سوار بر اسب اقتصاد آمده و رودربایستی هم ندارد. پارادایم او اما نه صنعتی است نه سنتی. او به خاطر سابقه قرارگاه خاتم و 12سال شهرداری تهران نگاه کارگاهی دارد. هم از نفت و گاز می گوید و هم از 4درصدی که ثروتمندند، ولی مالیات نمی پردازند. مهم ترین ایده او اما به سرعت به چالش کشیده شده است.

درباره این گفته که «هر یک میلیون تُن ظرفیت تولید پتروشیمی 200 هزار شغل مستقیم و 400 هزار شغل غیر مستقیم و در مجموع 600 هزار شغل می تواند ایجاد کند» دو نکته مطرح شده است:

اول اینکه اگر این آمار درست باشد به منزله تأیید شتاب دولت فعلی در راه اندازی فازهای مختلف در پارس جنوبی با جذب سرمایه و مشارکت خارجی است و اینکه مسیر اشتغال از رفع تحریم ها و جلب سرمایه و مشارکت خارجی در پروژه های نفت و گاز و افزایش تولید و صادرات محصولات خصوصا فرآورده های پتروشیمی می گذرد.

دوم اینکه ظرفیت تولید پتروشیمی در ایران 60میلیون تن است و اگر گزاره آقای قالیباف را بپذیریم به این معنی است که تنها با پتروشیمی می توان شمار شاغلان را به 36 میلیون نفر رساند. به عبارت دیگر، در حال حاضر تعداد شاغلان ما در بخش های مختلف تولیدی و خدماتی و صنعتی در کل 22 میلیون نفر است، ولی پتروشیمی به تنهایی می تواند 36 میلیون شغل ایجاد کند!

در تحلیل جدی البته نباید علامت تعجب گذاشت اما این علامت تعجب را کارشناسان مختلف اقتصادی گذاشته اند و بیش از همه صدای احمد توکلی درآمده که هم حمایت از آقای قالیباف را در کارنامه دارد و هم کاندیداتوری در انتخابات ریاست جمهوری با شعارهای اقتصادی را.

گفتمان عصر فناوری اطلاعات

 نامزد چهارم حسن روحانی، رئیس جمهوری کنونی ایران است که نیازی نمی بیند به آنچه فعلا در حال اجراست به عنوان برنامه های آینده اشاره کند، اما درباره ایجاد شغل به دو نکته اشاره کرده که تفاوت پارادایم او را با پارادایم های میرسلیم، رئیسی و قالیباف به وضوح نشان می دهد. او در نطق رادیویی عصر پنجشنبه 7 اردیبهشت به 100هزار شغل ایجاد شده در فضای مجازی اشاره کرد و نیز به افزایش 12درصدی گردشگران خارجی و قابلیت بالای صنعت گردشگری در ایجاد اشتغال.

روحانی نگفت اما کافی است بدانیم به ازای ورود هر گردشگر به یک منطقه پنج فرصت شغلی ایجاد می شود و به موجب آمار رسمی سازمان جهانی گردشگری در سال 2010 تعداد مشاغل بخش سفر و جهانگردی در جهان به 251.6 میلیون رسید،یعنی 9.1 درصدکل مشاغل دنیا.

صنعت گردشگری علاوه بر کسب درآمدهای مستقیم مانند حمل و نقل، هتل داری و رونق کسب و کار و تجارت ایرانیان صاحب سرمایه مقیم خارج از کشور و دیگران را به سرمایه گذاری تشویق می کند و از هزینه های ناشی از مهاجرت مردم مناطق گردشگرپذیر نیز می کاهد. به عبارت دیگر و تا همین جا میرسلیم راهکارهای کلاسیک ارائه کرده، رئیسی به موضوع «کمک» توجه نشان داده و قالیباف با هوشمندی بالاتر ذهنیت ایرانی را دوباره تحریک کرده که پول هست، اما به دست ما نمی رسد و آن 4درصد بیشتر منابع و منافع را از آن خود می کنند.

در این مورد خاص البته پیش بینی می شود روحانی به نقش «بورژوازی مستغلات» در این مقوله اشاره کند و اینکه ساخت و ساز ها در شهرداری تا چه حد به فربه شدن این بخش یاری رسانده، فارغ از اینکه منفعت طلبانه و «خواسته» بوده باشد یا توسعه گرایانه و  «ناخواسته» - به خاطر برخوردار نبودن از بودجه های دولت و نیاز به تأمین منابع از جاهای دیگر.

تأکید روحانی بر دو موضوع فضای مجازی و گردشگری هم تفاوت پارادایم ها را نشان می دهد و هم پیوستگی اقتصاد و معیشت با حوزه های دیگر را و هم مزیت نسبی و حتی مطلق او در قیاس با رقباست، چرا که هر دو مقوله با فرهنگ و ارتباطات ربط وثیق دارند، زیرا اگر آقای رئیسی بخواهد بر این دو عرصه تأکید کند باید درباره فضای مجازی و برنامه های هنری در مشهد موضع صریح تری بگیرد، درحالی که انگار مخاطب او طبقه متوسط نیست.

اگر هم آقای میرسلیم بخواهد به این دو بپردازد آن گاه سابقه چهار سال وزارت ارشاد و عتاب شدید او خطاب به هنرمندان در 20سال قبل در همین روزها قابل یادآوری است. آقای قالیباف اگر بخواهد البته می تواند از درآمد فضای مجازی و گردشگری بگوید، اما بخشی از پایگاه رأی اصولگرا را از دست می دهد و جدای این در پیوست های سیاسی و فرهنگی و دیپلماتیک احتمالا تعارض پدید می آید.

ضمن اینکه روحانی اگر بخواهد بین گردشگری و فضای مجازی پیوند بزند می تواند به گردشگری مجازی اشاره کند که از مفهومی فراتر از آنچه در ابتدا در نظر می آید برخوردار است و به معنی کاربرد کسب و کار الکترونیکی در گردشگری است و سه مجموعه متمایز مدیریت کسب و کار و نظام های اطلاعاتی مدیریت و گردشگری را شامل می شود. یادمان باشد که بخش قابل توجهی از جوانان جویای شغل تحصیلکرده هستند و با گردشگری و فضای مجازی بیشتر ارتباط برقرار می کنند تا پارادایم های سنتی و صنعتی و کارگاهی و می دانند که امکانات این عرصه با میزان آزادی ها و نوع نگاه دولت ارتباط مستقیم دارد.

کوتاه اینکه پارادایم اقتصادی آقای رئیسی تا اینجا توسعه گرا نبوده و بیشتر بر جنبه های حمایتی و در سنتی ترین شکل شناخته شده تأکید داشته است. آقای میرسلیم هم در حال و هوای انقلاب صنعتی سیر می کند و انگار وارد دنیای «انقلاب هوش» نشده است.

قالیباف و روحانی، اما هر دو اقتضائات دنیای مدرن را درک می کنند با این تفاوت که اولی ملاحظات و اقتضائاتی دارد و از تناقضاتی رنج می برد که وقتی سراغ سیاست و دیپلماسی و برجام و فرهنگ و هنر برود خود را نشان می دهند.  یکی از تعاریف تکامل در علم، تحول از یک پارادایم به پارادایم دیگر است و با این نگاه می توان گفت میرسلیم و رئیسی در چارچوب های خود قرار دارند و از پارادایم های تعریف شده خارج نمی شوند یا با وفاداری به آنها اصولگرایی خود را نشان می دهند.

روحانی از ضرورت تغییر پارادایم ها می گوید و مشخصا به دو قابلیت تازه که متاثر از تغییر فضا پس از سال 92 و خصوصا بعد از برجام اند اشاره می کند، درحالی که می توان گفت قالیباف نه توقف پارادایمی دارد و نه تحول پارادایمی و به نظر می رسد در نوسان است و از یک پارادایم به پارادایم دیگر در رفت و برگشت.