گزارش «بیزینس مانیتور» درباره اثرات تحریم سال ۲۰۱۸ بر اقتصاد ایران / ایران چگونه از تحریم عبور می کند؟

فرصت امروز: چند روزی از شروع تحریم های تازه آمریکا علیه اقتصاد ایران می گذرد و بازه شش ماهه تحریم ها نیز از آبان ماه امسال آغاز می شود. این درحالی است که اقتصاددانان، گمانه زنی های مختلفی درباره اثرات اقتصادی تحریم سال ۲۰۱۸ روی اقتصاد ایران دارند و برخی کارشناسان، اثرات تحریم های دوره ترامپ را به نسبت تحریم های دوره اوباما کمتر تلقی می کنند. استدلال آنها این است که ایران در تجربه پیشین تحریم ها حالا کارآزموده تر از قبل شده و از سوی دیگر، اتحاد آتلانتیکی میان آمریکا و اروپا درباره تحریم ایران نیز بهم خورده است و اروپا در کنار چین و روسیه مصمم به ادامه برجام هستند، اما آیا به راستی این چنین است و اثرات اقتصادی تحریم سال ۲۰۱۸ بر اقتصاد ایران کمتر از قبل خواهد بود؟ بیزینس مانیتور در گزارشی سعی کرده به این پرسش پاسخ دهد.

تاثیر تحریم روی اقتصاد ایران

بارها گفته شده که تحریم های اقتصادی دولت ترامپ، سخت ترین تحریم های اعمال شده علیه ایران خواهد بود و اقتصاد این کشور را با مشکلات زیادی روبه رو می کند، زیرا ایران اصلی ترین منبع درآمدش را که فروش نفت است، از دست خواهد داد، ولی تحلیلگران اقتصادی بیزینس مانیتور این نظریه را رد می کنند و معتقدند شرایط ایران در این دوره از تحریم ها به سختی قبل نخواهد بود.

براساس آنچه نشریه «آینده نگر» از این گزارش «بیزینس مانیتور» نقل کرده، تاثیر تحریم های تازه اقتصادی علیه ایران، کمتر از سال ۲۰۱۲ خواهد بود. بیزینس مانیتور معتقد است که ایران تجربه تحریم قبلی را دارد و کشورهای آسیایی به خصوص چین و هند به دلیل اختلافات زیادی که با آمریکا دارند، در مسیر اجرای این تحریم ها کارشکنی خواهند کرد مگر اینکه امتیازاتی از آمریکا دریافت کنند.

در درجه اول باید در نظر داشت که مذاکرات بین ایران و کشورهای اروپایی در جریان است و انتظار می رود آمریکا هم ظرف چند ماه آینده به این مذاکرات بپیوندد. با وجود اینکه نمی توان نتیجه این مذاکرات را پیش بینی کرد، ولی اگر این مذاکرات به نتیجه مطلوب برسد یا اروپا بتواند راهی برای حمایت از ایران که به توافق هسته ای خود پایبند بود پیدا کند، در آن صورت تاثیر منفی تحریم های اقتصادی آمریکا علیه ایران کمتر می شود.

رشد صادرات نفت ایران پس از برجام

در جریان تحریم های نفتی، تولید و صادرات نفت ایران کاهش پیدا کرد و همین مسئله سبب شد تا منابع مالی بسیار کمی برای دولت ایران وجود داشته باشد. بعد از اجرایی شدن توافق هسته ای و رفع شدن تحریم نفتی، تولید و صادرات نفت ایران رشد کرد. در سال ۲۰۱۷، ایران به طور متوسط روزانه بالغ بر ۲.۵ میلیون بشکه نفت و میعانات صادر کرد که نسبت به سال قبل از آن افزایش زیادی پیدا کرده بود.

کشورهایی از قبیل چین و هند و کره جنوبی ۵۹درصد از کل صادرات نفت ایران را خریداری می کردند. در این سال ها اروپا به تدریج اقدام به افزایش واردات نفت از ایران کرد تا در کشورهای عرضه کننده نفت به این منطقه تنوع ایجاد کند، ولی به دلیل تهدیدهای پی درپی آمریکا در مورد تحریم ایران و خروج از توافق، تلاش کرد تا نفت مورد نیازش را از کشورهای دیگر وارد کند. به همین دلیل با وجود افزایش واردات نفت اروپا از ایران از سال ۲۰۱۶ تاکنون، باز هم سهم اروپا در جذب نفت صادراتی ایران چندان زیاد نبود و حذف این کشورها از صادرات نفت ایران قابل جبران است.

ایران در دو سالی که از برداشته شدن تحریم های نفتی گذشت، متوجه شد که باید به سمت کشورهای آسیایی و همسایه سوق پیدا کند. به همین دلیل بود که مذاکرات زیادی با کشورهای همسایه در آسیا انجام داد و توانست صادراتش را به این کشورها بیشتر کند و از وابستگی اقتصادی اش به غرب بکاهد. در نتیجه این ابتکار عمل، احتمال کمتر بودن تاثیر تحریم های غرب علیه ایران بسیار زیاد است.

آسیایی ها، اصلی ترین خریداران نفت ایران

طبق گزارش منتشرشده توسط بیزینس مانیتور، در سال ۲۰۱۷ چین بزرگ ترین واردکننده نفت ایران بود. در این سال چین روزانه بالغ بر ۶۱۷ هزار بشکه نفت از ایران وارد کرد. هند بعد از چین در جایگاه دوم قرار داشت. این کشور در سال قبل روزانه بیش از ۴۸۰ هزار بشکه نفت وارد کرد و کره جنوبی با وارد کردن بالغ بر ۴۰۰ هزار بشکه نفت در هر روز توانست جایگاه سومین واردکننده نفت از ایران را به خود اختصاص دهد.

ژاپن در سال قبل روزانه بیش از ۱۶۰ هزار بشکه نفت از ایران وارد کرد و ترکیه با وارد کردن ۲۰۰هزار بشکه در روز به یکی از اصلی ترین شرکای نفتی ایران تبدیل شد. امارات هم در این سال روزانه ۱۰۰ هزار بشکه نفت از ایران وارد کرده بود. بررسی این آمارها نشان می دهد کشورهای آسیایی به اضافه ترکیه در سال قبل روزانه بالغ بر یک میلیون و ۷۵۷ هزار بشکه نفت از ایران وارد کردند و سهم زیادی در کل صادرات نفت این کشور دارند. در این سال واردات نفت کشورهای ایتالیا و فرانسه که اصلی ترین خریداران اروپایی نفت ایران هستند به ترتیب برابر با ۱۴۰هزار بشکه و ۱۰۰هزار بشکه در روز بود.

بنابراین با توجه به اینکه وابستگی ایران به اروپا و غرب در بازار انرژی بسیار کم است، اگر بتواند به همکاری موثر خود با آسیایی ها ادامه دهد یا حداقل به دلیل همکاری مثبت و سازنده با این کشورها مانع از کاهش بیش ازحد صادرات نفت خود شود، خواهد توانست از فشار مالی ناشی از تحریم های اقتصادی برهد یا این فشار را تقلیل دهد.

تاثیر تحریم ها روی قیمت نفت از کی نمایان می شود؟

از آنجا که قرار است تحریم نفتی علیه ایران از ۴نوامبر سال ۲۰۱۸ اعمال شود، تا آن زمان به جز تاثیر روانی ناشی از ارائه زمان بندی تحریم های تازه علیه ایران و تلاش آمریکا برای همراه کردن کشورهای بیشتر در این سیاست، عامل دیگری را نمی توان روی قیمت نفت اثرگذار دانست.

بنابراین اثر تحریم های نفتی ایران روی قیمت نفت در بازار جهانی در فصل آخر سال جاری نمایان خواهد شد و رسیدن حداقل قیمت نفت به مرز ۹۰دلار در این زمان پیش بینی می شود. اگر تنش بین ایران و غرب در این سال افزایش پیدا کند، احتمال بیشتر شدن قیمت هر بشکه نفت در بازار جهانی وجود خواهد داشت. در غیر این صورت به دلیل حذف نفت ایران و احتمال جایگزین شدن نفت آمریکا و عربستان قیمت برای دوره ای تا مرز ۹۰دلار باقی می ماند و سپس به تدریج تا مرز ۸۰دلار کاهش خواهد یافت. به نظر می رسد تاثیر اصلی تحریم های اقتصادی و نفتی ایران روی قیمت نفت در دنیا در سال ۲۰۱۹ مشاهده شود و زمینه را برای رکود اقتصادی در این سال فراهم کند.

حال سوال این است که چه سناریوهایی را می توان محتمل دانست؟ آیا اروپا در صورت عدم همراهی آمریکا به همکاری با ایران ادامه می دهد؟ آیا اروپا خرید نفت ایران را متوقف خواهد کرد؟

سناریوی اصلی، امتناع اروپا از خرید نفت ایران

با توجه به اینکه اروپا رابطه اقتصادی، بانکی و مالی گسترده ای با آمریکا دارد، انتظار می رود خرید نفت خود از ایران را متوقف کند. کشورهای فرانسه و ایتالیا و یونان که خریداران اروپایی نفت ایران هستند، طبق زمان بندی آمریکا و به تدریج واردات نفت از ایران را کاهش می دهند و طبق درخواست آمریکا به صفر می رسانند. این کشورها در مجموع روزانه ۳۲۵ هزار بشکه نفت از ایران وارد می کنند. از طرف دیگر ژاپن که بعد از برداشته شدن تحریم های نفتی علیه ایران در سال ۲۰۱۶، واردات خود را به سطح قبل از تحریم ها بازنگرداند، تلاش می کند تا از تحریم های تازه معاف شود. این درخواست از طرف کره جنوبی هم مطرح می شود ولی حتی اگر بتوانند این معافیت را به دست بیاورند باز هم واردات خود از ایران را ۱۰ تا ۲۰درصد تقلیل خواهند داد. این تلاشی از طرف دو کشور آسیایی برای نشان دادن همراهی آنها با آمریکا و سیاست های این کشور خواهد بود. بدون شک بزرگی اقتصاد آمریکا و اثرگذاری این کشور در تعاملات اقتصادی و تجاری و سیاسی دنیا عامل مهمی است که موجب می شود تا کشورها با سیاست های آمریکا همراه شوند.

با وجود اینکه آمریکا بارها اعلام کرد این بار خواستار رساندن صادرات نفت ایران به صفر است ولی اخباری در مورد موافقت این کشور با معافیت های موردی کشورهای خاص آسیایی شنیده می شود. کشورهایی که کاهش زیادی در واردات نفت خود از ایران ایجاد می کنند، ولی آن را به صفر نمی رسانند؛ این سیاستی بود که در سال ۲۰۱۲ هم اعمال شد.

از طرف دیگر، در شرایطی که بخش زیادی از جامعه جهانی مخالف سیاست های ترامپ هستند، به نظر می رسد همراه شدن کشورهای چین و هند و ترکیه با آمریکا در تحریم نفتی ایران محقق نشود. ما انتظار داریم بعد از اجرایی شدن تحریم های نفتی علیه ایران این سه کشور یا در سطح قبلی یا در سطحی بالاتر از سال ۲۰۱۷ نفت وارد کنند.

قدرت چانه زنی آسیایی ها برای خرید نفت ایران بیشتر می شود

در صورت تحریم نفتی ایران، کشورهای چین و هند می توانند نفت را با قیمت بهتر و با شرایط مناسب تر خریداری کنند زیرا قدرت بالاتری برای مذاکره و چانه زنی دارند. در نتیجه احتمال افزایش واردات نفت ایران توسط این کشورها بسیار زیاد است همان طور که در ماه های اولیه سال جاری هم این سیاست را اجرا کردند. مثلا چین که در سال گذشته به طور متوسط روزانه ۶۱۷ هزار بشکه نفت از ایران وارد کرده بود در ماه مارس سال جاری واردات خود را از این کشور به مرز ۷۲۶ هزار بشکه در هر روز رسانید. بررسی عملکرد این کشورها نشان می دهد که نسبت به سال ۲۰۱۲، همراهی کمتری با سیاست های آمریکا دارند به خصوص که بعد از روی کار آمدن ترامپ، اختلاف و تنش آنها با آمریکا افزایش یافته است. حتی خرید نفت ایران به عنوان ابزاری برای قدرت نمایی در مقابل آمریکا و نادیده گرفتن خواسته های این کشور در صحنه بین المللی از طرف آسیایی ها، بسیار محتمل است.

تحت سناریوی پایه یعنی امتناع اروپایی ها از واردات نفت ایران و ثبات نسبی واردات آسیایی ها، صادرات نفت ایران ۵۰۰ هزار بشکه در روز کاهش خواهد یافت و تحت سناریویی که کشورهای آسیایی واردات خود را ۱۰درصد کاهش دهند و اروپا وارداتش را متوقف کند، صادرات نفت ایران ۶۷۵هزار بشکه در روز تنزل پیدا می کند، اما با توجه به ادامه مذاکرات ایران و غرب در مورد مسائل مورد اختلاف و نامشخص بودن نتیجه آن، نمی توان پیش بینی قابل قبولی برای سال ۲۰۱۹ ارائه داد.

ایران چه می کند؟

ایران کشوری نفت خیز است که اقتصادی وابسته به نفت دارد. این کشور برای تامین نیازهای جاری خود باید نفت را بفروشد و در شرایط تحریم هم از ابزارها و سیاست های مختلف برای فروش نفت استفاده خواهد کرد.

پیش بینی می شود ایران برای فروش نفت و میعانات به خریداران خارجی اقدام به ارائه تخفیف های ویژه، شرایط خاص برای معامله و در نهایت ایجاد انگیزه در خریداران بکند تا از این طریق صادرات نفتش را به حداکثر میزان ممکن برساند. ایران مشابه دوره قبل تحریم، فروش نفت از طریق عراق را افزایش می دهد.

سیاست دیگری که در این سال ها استفاده خواهد شد، افزایش استفاده از نفت در بخش تولید نیروی ایران خواهد بود. ایران از نفت استفاده می کند تا انرژی الکتریسیته بیشتری تولید کند و این انرژی را بدون اینکه مشمول تحریم ها باشد به دیگر کشورها صادر کند و از آن درآمد کسب کند. ساخت انبارهای نفت نیز آغاز خواهد شد تا ایران بتواند بخش زیادی از نفت تولیدی خود را انبار کند. همچنین افزایش میزان فروش نفت در شرایط فعلی که هنوز تحریم ها اعمال نشده است هم سیاست دیگری خواهد بود که ایران اجرا می کند. سیاستی که می تواند حداکثر منابع مالی ممکن را برای کشور ایجاد کند تا در دوره تحریم فشار کمتری متحمل شود. در راستای اجرای این طرح ایران در آوریل سال جاری ۲.۷ میلیون بشکه نفت در هر روز صادر کرد و ذخایر نفتی موجود در انبارها را مورد استفاده قرار داد. با شروع شدن تحریم ها پر کردن انبارهای نفتی از سر گرفته می شود.

در نتیجه به دلیل اجماعی که در دنیا برای مخالفت با ترامپ وجود دارد و به دلیل اینکه ایران تجربه تحریم قبلی و راهکارهای کاهش تاثیر منفی آنها را در اختیار دارد، انتظار می رود فشار اقتصادی حاصل از این دوره تحریم روی اقتصاد ایران کمتر از قبل باشد، بنابراین پیگیر شدن غرب برای مذاکره با ایران و حصول نتیجه مطلوب یک امر ضروری است.