نیم رخ بازار کار ایران

فرصت امروز: در تازه‌ترین گزارش منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران، نرخ بیکاری در کشور همچنان در مسیر نزولی قرار دارد؛ آماری که در نگاه نخست می‌تواند نشانه‌ای از بهبود وضعیت بازار کار تلقی شود. اما بررسی دقیق‌تر داده‌ها نشان می‌دهد که این کاهش، لزوماً به معنای رونق اشتغال نیست و شکاف‌های مهمی در ساختار بازار کار همچنان پابرجاست.

بر اساس این گزارش که از سوی رسانه‌ها نیز بازتاب یافته، نرخ بیکاری جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر در بهار سال جاری ۷.۳ درصد و در تابستان ۷.۴ درصد اعلام شده است. این در حالی است که نرخ بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله در همین بازه زمانی از ۱۹.۷ درصد به ۱۹ درصد کاهش یافته و در گروه سنی ۱۸ تا ۳۵ سال نیز به ۱۴.۴ درصد رسیده است .

اگرچه این ارقام از ادامه روند کاهشی بیکاری در کشور حکایت دارند، اما نکته مهم آن است که همچنان فاصله‌ای قابل توجه میان نرخ بیکاری عمومی و نرخ بیکاری جوانان وجود دارد؛ فاصله‌ای که به یکی از مهم‌ترین چالش‌های ساختاری اقتصاد ایران تبدیل شده است.

کاهش بیکاری؛ اما با چه کیفیتی؟

نرخ بیکاری در ایران طی یک دهه اخیر روند نزولی داشته و از سطوح بالای ۱۲ درصد در میانه دهه ۹۰ به حدود ۷ درصد رسیده است . این روند در ظاهر نشانه‌ای مثبت برای بازار کار محسوب می‌شود، اما کارشناسان اقتصادی تأکید دارند که کاهش نرخ بیکاری تنها در صورتی معنادار است که همراه با افزایش اشتغال پایدار و باکیفیت باشد.

واقعیت این است که بخشی از این کاهش، نه به دلیل ایجاد فرصت‌های شغلی جدید، بلکه به دلیل کاهش تعداد افراد جویای کار رخ داده است. افرادی که به دلایل مختلف از جمله ناامیدی از یافتن شغل، ادامه تحصیل یا مهاجرت، از بازار کار خارج می‌شوند، دیگر در جمعیت فعال اقتصادی محسوب نمی‌شوند و همین موضوع به کاهش ظاهری نرخ بیکاری منجر می‌شود.

مشارکت اقتصادی؛ حلقه گمشده بازار کار

یکی از مهم‌ترین شاخص‌هایی که در تحلیل بازار کار باید مورد توجه قرار گیرد، «نرخ مشارکت اقتصادی» است؛ شاخصی که نشان می‌دهد چه درصدی از جمعیت در سن کار، در بازار کار حضور دارند.

بر اساس داده‌های رسمی، نرخ مشارکت اقتصادی در ایران حدود ۴۰ درصد است که نسبت به میانگین جهانی (حدود ۶۰ درصد) فاصله قابل توجهی دارد . این یعنی بخش بزرگی از جمعیت در سن کار، اساساً وارد بازار کار نمی‌شوند یا از آن خارج شده‌اند.

در چنین شرایطی، کاهش نرخ بیکاری لزوماً به معنای افزایش اشتغال نیست؛ بلکه می‌تواند نشانه‌ای از کاهش تقاضا برای کار باشد.

بحران بیکاری جوانان؛ زخمی که هنوز ترمیم نشده

مهم‌ترین نکته در گزارش جدید، تداوم نرخ بالای بیکاری در میان جوانان است. در حالی که نرخ بیکاری کل کشور حدود ۷ درصد است، این نرخ برای گروه سنی ۱۵ تا ۲۴ ساله به حدود ۱۹ درصد می‌رسد؛ یعنی تقریباً سه برابر میانگین کل.

این آمار به معنای آن است که از هر پنج جوان فعال در بازار کار، یک نفر بیکار است. چنین وضعیتی نشان‌دهنده ناکارآمدی نظام آموزشی در اتصال به بازار کار و همچنین ضعف در ایجاد فرصت‌های شغلی مناسب برای نیروهای تازه‌وارد است.

در گروه سنی ۱۸ تا ۳۵ سال نیز نرخ بیکاری بیش از ۱۴ درصد گزارش شده که نشان می‌دهد حتی پس از ورود به بازار کار نیز یافتن شغل پایدار همچنان دشوار است.

اشتغال بی‌کیفیت؛ چالش پنهان

یکی از موضوعاتی که در آمار رسمی کمتر به آن پرداخته می‌شود، کیفیت اشتغال است. در تعریف آماری، هر فردی که حتی یک ساعت در هفته کار کند، «شاغل» محسوب می‌شود. این تعریف باعث می‌شود بخش زیادی از مشاغل غیررسمی، موقت یا کم‌درآمد نیز در زمره اشتغال قرار گیرند.

در سال‌های اخیر، سهم مشاغل غیررسمی، پاره‌وقت و بدون بیمه در اقتصاد ایران افزایش یافته است. این نوع اشتغال اگرچه به کاهش نرخ بیکاری کمک می‌کند، اما از نظر معیشتی و امنیت شغلی، وضعیت مطلوبی ایجاد نمی‌کند.

رکود بنگاه‌ها و محدودیت جذب نیرو

شرایط اقتصادی کشور نیز یکی دیگر از عوامل موثر بر بازار کار است. تورم بالا، کاهش قدرت خرید خانوارها و نااطمینانی‌های اقتصادی باعث شده بسیاری از بنگاه‌ها به جای توسعه، در وضعیت «بقا» قرار گیرند.

در چنین شرایطی، تمایل کارفرمایان به جذب نیروی جدید کاهش می‌یابد و بازار کار با رکود مواجه می‌شود. این موضوع به‌ویژه برای جوانان و فارغ‌التحصیلان که در ابتدای مسیر شغلی قرار دارند، چالش‌برانگیزتر است.

مهاجرت نیروی کار؛ اثر پنهان بر آمار بیکاری

یکی دیگر از عواملی که می‌تواند بر کاهش نرخ بیکاری تأثیر بگذارد، مهاجرت نیروی کار است. در سال‌های اخیر، بخشی از نیروی انسانی متخصص و جوان کشور به دلایل اقتصادی و اجتماعی مهاجرت کرده‌اند.

این موضوع اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت باعث کاهش فشار بر بازار کار شود، اما در بلندمدت به کاهش سرمایه انسانی و تضعیف رشد اقتصادی منجر خواهد شد.

جمع‌بندی: کاهش آماری یا بهبود واقعی؟

بررسی داده‌های جدید نشان می‌دهد که نرخ بیکاری در ایران به سطحی کم‌سابقه رسیده، اما این کاهش به تنهایی نمی‌تواند نشانه‌ای از بهبود واقعی بازار کار باشد.

سه واقعیت کلیدی درباره بازار کار ایران عبارتند از:

1.  نرخ بیکاری کاهش یافته، اما نرخ مشارکت اقتصادی همچنان پایین است
2.  بیکاری جوانان و فارغ‌التحصیلان در سطح بالایی باقی مانده
3.  سهم اشتغال غیررسمی و بی‌کیفیت افزایش یافته است

در چنین شرایطی، تحلیلگران اقتصادی معتقدند که بهبود واقعی بازار کار تنها زمانی محقق می‌شود که علاوه بر کاهش نرخ بیکاری، کیفیت اشتغال و میزان مشارکت اقتصادی نیز افزایش یابد.

«کاهش نرخ بیکاری در ایران، بیش از آنکه نشانه رونق بازار کار باشد، بازتابی از تغییر در ترکیب جمعیت فعال و رشد اشتغال کم‌کیفیت است.»