قهرمانان و مسیریابی توسعه

توسعه در هر دوره و جامعه ای بر دوش گروهی از «قهرمانان یا پیشوایان توسعه» بنا نهاده می شود؛ گروهی که فرآيند توسعه در جامعه را پیش می برند. به عنوان مثال، قهرمانان توسعه در کره جنوبی، امیران ارتش بودند که به همراه ژنرال پارک از ۱۹۶۳ قدرت را در این کشور در دست گرفتند. در چین و با ظهور دنگ شیائوپینگ، اعضای یک حزب سیاسی (کمونیست) قهرمانان توسعه بودند. در اغلب کشورهای اروپایی، قهرمانان توسعه طبقه نخبه ای بوده اند که به لحاظ تاریخی از میان فئودال های تاریخی این جوامع بوده اند. قهرمانان توسعه اغلب تحت تاثیر ویژگی های مشترکی که دارند، فهم خاص خود را از توسعه دارند. دیکتاتورهای ارتشی توسعه های آمرانه و دستوری را پیش می برند، در حالی که اعضای احزاب سیاسی نگاه شان در توسعه به شدت معطوف به ارزش های ایدئولوژیک شان است.

پیشوایان توسعه البته همواره نیاز به یافتن، جذب و انتخاب افراد جدیدی در پیشبرد فرآیند توسعه دارند. استمرار توسعه چین از دهه ۱۹۷۰ تاکنون وجود فرآیندی برای انتخاب و جذب اعضای جدید و مناسب برای حزب بوده است.

قهرمانان توسعه در تاریخ ایران

شکل گیری دولت مدرن در ایران از شروع این قرن و با روی کار آمدن رضاخان آغاز شد. رضاخان برای جلو بردن اهداف توسعه خواهانه اش نیاز به قهرمانان توسعه داشت؛ قهرمانانی که هم وفادار به او و هم جاه طلبی توسعه داشته باشند. همچنین این قهرمانان باید برطرف کننده نقاط ضعف او، یعنی بی دانشی اش نسبت به سیاست و پایگاه طبقاتی پایینش باشند. هوشیاری رضاخان انتخاب درست این قهرمانان توسعه بود. او نه با نظامیان و نه با سیاستمداران کهنه کار و محافظه کار اتحاد تشکیل نداد. برعکس او حزب «تجدد»، شامل جوانان تحصیلکرده غرب و دموکرات را انتخاب کرد. تیمورتاش، تدین و داور مثلث اصلی این گروه بودند و روشنفکرانی مانند فروغی، ملک الشعرای بهار، تقی زاده، محمود افشار و مستوفی الممالک نیز به آنان پیوستند. آنان گروهی از روشنفکران بودند که به توده مردم بدبین بودند. با سقوط قاجار، آنها این فرصت را یافته بودند تا وارد سیاست شوند.

لشکری از قهرمانان توسعه

اما این گروه به خوبی می دانستند که توان شان برای پیاده سازی ایده های شان به اندازه کافی نیست. آنها با تصویب قانونی در مجلس، از سال ۱۳۰۷ تا ۱۳۱۲ با برگزاری یک آزمون سراسری ۶۴۹ نفر دانشجو به خارج از کشور فرستادند، تا لشکر قهرمانان توسعه خود را شکل دهند. در زمان تصویب این قانون تقی زاده در نطق خود گفت: «مهم ترین قانونی که مجلس از زمان تاسیس تصویب کرده است، این قانون است». علی اکبرخان داور که همان دیدگاه را پیش می برد، این قانون را «مهم ترین سرمایه گذاری» کشور نامید. آنان به خوبی می دانستند که پروژه توسعه ذهنی شان ناکام خواهد ماند، اگر نتوانند لشکری از قهرمانان توسعه را شکل دهند.

در تحقیقی که درخصوص ۴۱۸ نفر از میان ۶۴۹نفر دانشجوی اعزام شده، انجام شده است، نشان می دهد، آنان پس از بازگشت به کشور این گونه بازیگران توسعه شدند؛ توسعه ای که هرچند از منظر امروز ما ناکامل و تک بعدی است:

۸۰ سیاستمدار و دیپلمات، ۳۲ وزیر، ۴ معاون نخست وزیر، ۱۸ معاون وزیر، ۳۱ نماینده مجلس، ۴سناتور، ۹ سفیر، ۲۳ مدیرکل، ۱ شهردار، ۴استاندار، ۳۶ عضو هیات مدیره شرکت های دولتی، ۲ مدیر موزه، ۳ مدیر بانک، ۹۸ منصب بالای دولتی، ۱۲ مترجم و روزنامه نگار، و در مجموع ۷۶.۷درصد از آنان حداقل یک کتاب نوشتند!

گروه روشنفکران اطراف رضاخان، قهرمانان توسعه خود را شکل دادند، هرچند از نگاه امروز ممکن است به انتخاب و فهم آنان از توسعه ایراد بگیریم، اما آنان خوب می دانستند «توسعه نیاز به قهرمانان توسعه دارد»! نه تنها توسعه به قهرمانان خاص خود نیاز دارد، بلکه شکل دهی و پرورش این قهرمانان نیز نیاز به نهادهایی مدنی دارد؛ نهادی که بتواند استمرار شکل دهی به این قهرمانان توسعه را تضمین کند. به همین دلیل بود که دانشگاه به مثابه اصلی ترین نهاد پرورش و جذب این قهرمانان توسعه بود.

در سال ۱۳۱۳ به دلیل آنکه تعداد مناسبی از مدرسان و بازیگران ایجاد شده بود و از سوی دیگر به دلیل کنترل هرچه بیشتر بر این بازیگران و ترس از تغییر دیدگاه های سیاسی شان، تصمیم به تاسیس دانشگاه تهران گرفته شد؛ دانشگاهی که جایگزین طرح اعزام به خارج می شد و می توانست تداوم شکل دهی به قهرمانان توسعه را ایجاد کند. زمانی که دکتر صدیق در سال ۱۳۱۰ طرح تاسیس دانشگاه تهران را به درخواست تیمورتاش می نوشت، چنین آورد: «دانشگاه باید به عنوان اولویت اول خود بکوشد پیشوایان و روسای قوم را بسازد، در وهله دوم در پژوهش و تحقیق وارد شود!» صدیق که خود در همان زمان مشغول گرفتن دکترا در آمریکا بود، به خوبی می دانست توسعه بیش از هرچیز نیازمند قهرمانانی است که آن را پیش ببرند.

نتیجه گیری

1- توسعه نیاز به انتخاب صریح قهرمانان خود دارد. قهرمانانی که دارای فهم تقریبا مشترکی از توسعه و توافق بر حداقل هایی از شیوه دستیابی به توسعه را داشته باشند! قهرمانان توسعه از همین رو نیاز به نهاد دارند؛ نهادی که نه تنها وظیفه گزینش قهرمانان جوان تر را برعهده دارد، بلکه پرورش و ایجاد پیوندهایی غیررسمی را نیز میان آنان شکل می دهد.

2- دانشگاه از منظر کشورهای توسعه یافته، در سه نسل دیده می شود. نسل نخست که دانشگاه های آموزشی بوده اند. نسل دوم دانشگاه های آموزش و پژوهش که وظیفه تحقیق و تولید فناوری را نیز برعهده دارند. نسل سوم که ماموریت کارآفرینی را نیز در ادامه می یابد، اما خوانش نسل های دانشگاهی در سرزمین هایی مانند ایران، داستانی از نوع دیگر است. دانشگاه در کشورهای در حال توسعه به گونه ای غیرطبیعی و از یک فرآیند از بالا به پایین برخوردار است. همان طور که تاریخ تاسیس دانشگاه در ایران آشکار می سازد، دانشگاه در نسل نخست خود و در اولویت نخستش وظیفه پرورش قهرمانان توسعه را داشته است! ماموریت شکل دهی به قهرمانان توسعه، فراتر از آموزش است.

 عضو هیات علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور*