بهترین مدل پرداخت یارانه در ایران چیست؟

فرصت امروز: چندی قبل بود که دولت از ارائه بسته های حمایتی و کمک جبرانی به اقشار ضعیف و کم درآمد خبر داد تا بلکه بتواند کاهش قدرت خرید مردم را جبران کند، اما تاکنون جزییاتی درباره این بسته های حمایتی از سوی دولت اعلام نشده است؛ اینکه این بسته ها و کمک جبرانی چه وقت، به چه صورت و به چه کسانی تعلق می گیرد؟

تازه دیروز در پایان نشست مشترک سران قوا بود که رئیس جمهور از ارائه اولین بسته حمایت غذایی از سوی دولت در همین ماه خبر داد و گفت: «دولت اولین بسته حمایت غذایی را در ماه آبان پرداخت می کند.» به گفته حسن روحانی، «دولت اولین بسته حمایت غذایی را در ماه آبان به افرادی که مشکلات بیشتری دارند و در فشار بیشتری هستند پرداخت خواهد کرد و ان شاء الله این روند تا پایان سال در چند نوبت ادامه می یابد تا بتوانیم مشکلاتی که برای مردم پیش آمده است را تا حدی جبران کنیم.»

اما چگونگی ارائه این بسته های حمایتی و یارانه غذایی، پرسشی است که لازم است درباره چند و چون انجام آن تامل شود، زیرا از زمانی که قانون هدفمندی یارانه ها در کشور اجرا شد تا به امروز، هدف توانمندتر کردن مردم به نتیجه نرسیده است. در همین زمینه، موسسه «پژوهش های برنامه ریزی، اقتصاد کشاورزی و توسعه روستایی» در گزارشی به تجربه کشورهای موفق در تامین و عرضه یارانه غذایی به اقشار فقیر جامعه پرداخته است.

در این گزارش به قانون هدفمندی یارانه ها اشاره شده و آمده است: هدفمندی یارانه ها از برنامه سوم توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور مورد توجه قرار گرفته است و همواره هدفمند کردن یارانه ها در این برنامه در قانون اصلاحیه مواد 46 و 47 مورد تاکید بوده است. در این برنامه دولت مکلف شده تا با انجام مطالعات و بررسی های کارشناسی، اقدامات قانونی برای هدفمند کردن یارانه غذا و حامل های انرژی انجام دهد، اما طی برنامه مذکور، این برنامه عملی نشد. با توجه به تصویب قانون هدفمند کردن یارانه ها در مهر 88، هدفمند کردن یارانه حامل های انرژی، آب و کالاهای اساسی در دستور کار دولت قرار گرفت، با این امید که یارانه موادغذایی در ایران هدفمند شود تا افراد جامعه بتوانند از حداکثر کارایی منابعی که تحت عنوان یارانه در بودجه دولت لحاظ می شود، برخوردار شوند. دولت تدبیر و امید نیز با شروع به کار خود، موضوع امنیت غذایی و تغذیه و حمایت هدفمند از اقشار آسیب پذیر را یکی از اولویت های مهم قرار داد.

به طور کلی، در ایران برای مبارزه با فقر غذایی هم سیاست های متنوع و البته هماهنگ اجرا شد. ارائه سبد غذایی به کودکان زیر شش سال خانواده های نیازمند، ارائه یک وعده غذای گرم در روستاهای مهدهای سراسر کشور، ارائه سبدغذایی به مادران باردار و شیرده خانواده های نیازمند و ارائه سبدغذایی به کودکان معلول مراکز روزانه از آن جمله بوده اند. در کنار این برنامه های حمایتی در چهار سال دولت تدبیر سالانه سه بار طرح حمایت غذایی از اقشار آسیب پذیر اجرا شد. با تدابیر اخذ شده در وزارت رفاه، روش توزیع سبد غذایی پس از سه دهه کاملا دگرگون شد و با حداقل مداخله دولت در خرید کالا و توزیع آن هم ناکارآمدی در فرآیند توزیع کاهش چشمگیر پیدا کرد و هم امکان ایجاد و گسترش فساد به نحو قابل ملاحظه ای کنترل و کاهش یافت. کل اعتبارات سازمان هدفمندی یارانه ها در قانون بودجه 96 بالغ بر 48هزار میلیارد تومان بود که در لایحه بودجه 97، 37 هزار میلیارد تومان کاهش یافت.

ضرورت تحول نظام پرداخت يارانه

امروزه در برخی کشورهای جهان یارانه ها بیشتر به تولیدکنندگان و یا محصولات کشاورزی پرداخت می شود، به گونه ای که باعث صیانت وضعیت معیشتی تولیدکنندگان و زارعان در مقابل نوسانات قیمت شده و ادامه تولید با مشکلی مواجه نمی شود. پرداخت غیرمستقیم یارانه به عنوان یکی از مهم ترین عوامل تنظیم فعالیت های اقتصادی و شاخص ترین ابزار اقتصادی دولت ها برای حمایت از اقشار آسیب پذیر و برخی بخش های تولیدی جامعه، خصوصا در حوزه کشاورزی و انرژی است. از سوی دیگر، مدل هایی از نحوه پرداخت یارانه در کشورهای مختلف وجود دارد که ازجمله آنها می توان به یارانه مستقیم اشاره کرد که به صورت نقدی به قشرهای آسیب پذیر پرداخت می شود. در واقع، پرداخت یارانه در تمام کشورها، با توجه به شرایط داخلی اقتصادی آنها و در جهت کمک به افزایش رفاه مردم و پوشاندن نقاط ضعف بازار اعمال می شود.

این گزارش می نویسد: در کشورهای صادرکننده نفت، دولت ها اغلب قیمت های داخلی پایین تر از سطح قیمت جهانی تنظیم می کنند و یک هزینه فرصت به عرضه کنندگان این فرآورده ها تحمیل می کنند. از طرف دیگر قیمت های یارانه ای سوخت ضمن اینکه موجبات محبوبیت سیاسی دولت ها را فراهم می کند، ولی تبعات مهمی هم در بردارد. برای دولت ها، یارانه ممکن است باعث افزایش مخارج مستقیم دولتی نسبت به استفاده از آن در بخش تولید شود که منجر به کاهش درآمدهای حاصل از تولید داخل می شود. همچنین در بخش خانوارها قیمت های پایین سوخت باعث ناکارایی در مصرف سوخت می شود، بنابراین جهت محافظت از فقرا در مقابل قیمت های فزاینده محصولات نفتی، اعطای یارانه همگانی انرژی معقول و مقرون به صرفه نیست. زیرا اینگونه یارانه ها به ناچار دچار نشت اساسی منافع به سمت اغنیای جامعه می شوند.

بنابراین هدفگیری یارانه ها و اصلاح قیمت حامل های انرژی و سایر کالاهای یارانه ای ضروری است، البته این ضرورت زمانی قابل اجرا خواهد بود که برای حمایت از اقشار آسیب پذیر اصلاح قیمت ها باید با برنامه های حمایت های اجتماعی همراه شود. همچنین تجربه کشورها نشان داد که حذف یارانه به صورت دفعی و عمومی آثار زیانباری به جای می گذارد، لذا باید این کار به صورت تدریجی و مرحله ای صورت بگیرد.