بحران آب؛ دیگر فقط یک مسئله زیست محیطی نیست

سال هاست که از کمبود آب در ایران صحبت می کنیم، اما امروز دیگر نباید این موضوع را صرفاً یک نگرانی زیست محیطی یا هشداری کارشناسی تلقی کنیم. بحران آب به یک معضل چندوجهی تبدیل شده که اقتصاد، جامعه و حتی امنیت کشور را تهدید می کند. زمانی که سدهایمان رو به خالی شدن هستند، آب های زیرزمینی در حال فرونشست اند و کلان شهرها با قطعی آب آشامیدنی دست وپنجه نرم می کنند، دیگر نمی توانیم آن را تهدیدی برای آینده بنامیم. این بحران، همین الان در حال وقوع است.

بی شک، خشکسالی های مداوم، کاهش بارندگی و دگرگونی های آب وهوایی سهم مهمی در این شرایط دارند. اما اگر همه چیز را گردن طبیعت بیندازیم، در واقع از روی واقعیت ها چشم پوشی کرده ایم. درست است که باران کمتر شده، ولی مگر ما هم شیوه مصرف و مدیریت مان را اصلاح کردیم؟ منابع کم شده اند، اما آیا الگوی توسعه مان از حالت مصرف محور فاصله گرفته؟ این فاصله بین واقعیت های اقلیمی و تصمیم گیری های توسعه ای، همان چیزی است که ما را به اینجا رسانده.

چیزی که سال هاست در ذهن برنامه ریزان ما جا افتاده، این تصور غلط است که آب منبعی است بی پایان، ارزان و همیشگی. این فرض نادرست، مبنای تصمیمات ما شده است. نتیجه اش را می بینیم: کشاورزی پرمصرف در قلب کویرها، گسترش شهرها بدون توجه به محدودیت های آبی، و برداشت بی حساب از چاه های عمیق. امروز نشانه های این اشتباه تاریخی را همه جا می بینیم: زمین هایی که فرو می نشینند، تالاب هایی که خشک می شوند، و شهروندانی که نگران آب فردای خود هستند.

بحران آب تنها یعنی کمبود؟ نه، یعنی اختلال در زندگی معمولی مردم. وقتی شیر آب بسته می شود یا فشارش افت می کند، اولین کسانی که آسیب می بینند، خانواده های کم درآمد هستند. وقتی کشاورزی دچار مشکل می شود، روستاها خالی می شوند، بیکاری بالا می رود و نارضایتی اجتماعی گسترش پیدا می کند. آب، زیربنای نامرئی اقتصاد است؛ اگر این زیربنا فرو بریزد، همه چیز با خود فرو می ریزد.

نکته ای که بیشتر نگران کننده است این است که هنوز آب به یک «اولویت واقعی ملی» تبدیل نشده. تصمیمات پراکنده اند، مسئولیت ها تکه تکه است و اغلب نگاه کوتاه مدت جای برنامه ریزی بلندمدت را گرفته. نمی شود با چند پروژه موقتی یا انتقال های پرخرج، بحران آب را حل کرد. مسئله آب در واقع به مسئله چگونگی اداره کردن کشور بازمی گردد.

اگر می خواهیم آینده ای قابل تحمل داشته باشیم، باید بپذیریم که آب محدود است و توسعه باید خودش را با این محدودیت هماهنگ کند، نه اینکه منابع را مجبور به تطبیق کنیم. اصلاح شیوه مصرف، به خصوص در کشاورزی، استفاده مجدد از آب، توقف برداشت های غیرمسئولانه از آب های زیرزمینی و شفافیت در نحوه تقسیم آب، دیگر یک گزینه نیست؛ یک الزام است.

پیام این سرمقاله ساده است: بحران آب، آزمونی است از کیفیت مدیریت کشور. این آزمون را نمی شود با شعار و هشدارهای تکراری پشت سر گذاشت. هر سالی که به تعویق بیندازیم، بهایی دارد که نسل های بعدی باید بپردازند. وقتی آب تمام شود، هیچ سیاستی جایگزین آن نمی شود.

شورای سردبیری