کالابرگ: شارژ شد، صف هم ماند

فرصت امروز: در ظاهر، هدف کالابرگ روشن است: به جای پخش نقدی که سريع در موج تورم حل می شود، اعتبار هدفمند برای چند قلم کالای اساسی داده شود تا حداقل يک کف تغذيه ای حفظ شود. اما تجربه امروز نشان می دهد آنچه روی کاغذ ساده است، در اجرا با چند گره همزمان روبه روست: زمان بندی شارژ، اختلاف دهک ها، کانال های استعلام، شايعات فضای مجازی، و مهم تر از همه شکاف بين “اعتبار” و “قيمت”.

مرحله جديد کالابرگ چه می گويد

خبرهای رسمی تر می گويند اعتبار کالابرگ برای گروهی از مشمولان شارژ می شود و امکان خريد از شبکه گسترده فروشگاهی فراهم است. در اين چارچوب، ۱۱ قلم کالای اساسی محور هستند و فروشگاه های زنجيره ای و خرد در شبکه متصل قرار می گيرند. نکته کليدی اينجاست که دولت می خواهد رفتار مصرفی را به سمت کالاهای مشخص هدايت کند، نه اينکه پول نقد را وارد هر بازار کند. از نگاه سياستگذار، اين کار می تواند فشار روی بازار ارز و تورم انتظاری را کمتر کند، چون تقاضای نقدی يکباره بالا نمی رود.

اما چرا “شارژ شدن” به معنای “اثرگذاری” نيست

اولين چالش، سطح اعتبار است. وقتی قيمت چند قلم کالای پروتئينی و لبنيات با سرعت بالا می رود، اعتبار ثابت (يا کند رشد) خيلی زود کارکردش را از دست می دهد. نتيجه اين می شود که خانوار کالابرگ را برای اقلام ارزان تر نگه می دارد يا مجبور می شود مابه التفاوت را نقدی بدهد. در اقتصاد خانوار، اين همان جابه جايی فشار است: کالابرگ کمک می کند، اما جای تورم را نمی گيرد. اگر تورم مواد غذايی بالا باشد، کالابرگ فقط زمان فرسايش قدرت خريد را کمی عقب می اندازد.

دو روش اجرا و يک مسئله قديمی: دسترسی

يکی از موضوعات پررنگ امروز، حرکت به سمت روش های غيرحضوری و “کالابرگ آنلاين” است. ايده جذاب است: سفارش ثبت می شود و کالا درب منزل می آيد، يا حداقل بدون صف و شلوغی خريد انجام می شود. اما همينجا دو ريسک شروع می شود: ريسک زيرساخت (قطعی، کندی، صف تماس) و ريسک اعتماد (لينک های جعلی، پيامک های مشکوک، کانال های ناشناس). اگر کاربر حس کند هر بار برای استعلام بايد با چند مسير ناشفاف مواجه شود، طرح از نظر اجتماعی فرسوده می شود حتی اگر از نظر بودجه ای ادامه پيدا کند.

سويه تاريک ماجرا: تخلف کالابرگی و گزارشگری

وقتی اعتبار به کالا گره می خورد، انگيزه تخلف هم شکل جديدی می گيرد: کم فروشی، اجبار به خريد کالای غيرمشمول، گرفتن مبلغ اضافه، يا “تراکنش سازی” بدون تحويل واقعی. برای همين، کانال های رسمی گزارش تخلف و استعلام مانده اعتبار اهميت حياتی دارد. اگر اين سازوکارها شفاف نباشد، طرح به جای حمايت، می تواند تبديل به بازارچه رانت خرد شود؛ رانت در نقطه فروش.

غربال يارانه و پيامدهای روانی آن

همزمان با بحث کالابرگ، خبرهای مربوط به “حذف يارانه” و تعيين ملاک های تازه هم داغ است. از منظر سياست اجتماعی، غربال اگر درست انجام شود می تواند منابع را به سمت دهک های واقعا نيازمند هدايت کند. اما مشکل اينجاست که در فضای تورمی، دهک بندی و آستانه های درآمدی سريع کهنه می شوند. خانواری که روی کاغذ “بالای خط” است، ممکن است در واقعيت قدرت خريدش سقوط کرده باشد. در اين حالت، حذف يارانه يا تعويق کالابرگ می تواند شوک رفاهی ايجاد کند، حتی اگر از نظر حسابداری دولت، صرفه جويی باشد.

جمع بندی: کالابرگ بدون مهار تورم، فقط مُسکن است

اگر تورم مواد غذايی و هزينه های زندگی مهار نشود، کالابرگ هرچقدر هم دقيق طراحی شود، نقش مُسکن دارد: درد را کم می کند، درمان نمی کند. نقطه تعادل اين طرح، جايی است که هم شبکه توزيع سالم بماند، هم اعتبار متناسب با تورم تنظيم شود، هم مسيرهای استعلام و گزارش تخلف آنقدر ساده و قابل اعتماد باشد که مردم احساس نکنند برای گرفتن يک حق حداقلی، بايد وارد هزارتوی تماس و اپليکيشن و صف شوند.