آیینه بودگی

نیمه دوم هر سال شلوغ‌ترین و پرترافیک‌ترین زمان برای عرصه‌های مختلف هنری است. جشنواره فیلم فجر را اگر مهم‌ترین رویداد فرهنگی کشور در هر سال ندانیم، باید آن را مهم‌ترین رویداد سینمایی سال به شما آوریم و فرصت و فضایی برای تعامل نظر هنرمندان و نمایش فیلم‌هایی است که یک سال آینده سینمای ایران را از نظر اقتصادی و فکری و فرهنگی رقم خواهند زد. موج جشنواره سال‌هاست که به سینماهای مختلف پایتخت و سایر شهرها و استان‌های کشور رسیده و مخاطبان زیادی را نیز با خود همراه کرده است.جشنواره فیلم فجر آنقدر پر سروصدا و پر اتفاق برگزار و دنبال می‌شود که سایر اتفاقات مهم و رویدادهای جاری و همزمان کشور را نیز در حاشیه خود قرار می‌دهد.

بنابراین به نظر می‌رسد کارکرد فرهنگی جشنواره فیلم فجر و هیاهوی تبلیغاتی آن نسبت به کارکردهایی از جمله اقتصادی و سودآوری بیشتر است. با این حال باید بپذیریم که هرجا رونقی باشد درآمدزایی و پیشرفت اقتصادی را نیز به دنبال خواهد داشت. از این رو است که بسیاری از فیلمسازان برای حضور در این رقابت سینمایی تلاش می‌کنند و اگر فیلم‌هایشان به جشنواره راهی نیابد انتقاد و گلایه‌های خود را با رسانه‌ها در میان خواهند گذاشت. جشنواره فیلم فجر در بازه زمانی 10 روز از 12 تا 22 بهمن ماه مصادف با سالروز پیروزی انقلاب اسلامی ایران جدی‌ترین فیلم‌های سینمای ایران به سلیقه هیأت انتخاب را برای مخاطبان سینما به نمایش می‌گذارد.

گروه‌های سنی و طبقاتی مختلف مردم و مهم‌تر از آن مخاطبان خاص سینما یعنی هنرمندان، اهالی رسانه و منتقدان و مسئولان تصمیم گیرنده خود را ملزم به تماشای فیلم‌های شرکت کرده می‌کنند و درباره آنها به تحلیل می‌پردازند. این دیده شدن، آینده فیلم را پیش‌بینی خواهد کرد و موفقیت یا عدم موفقیتش در اکران عمومی را تحت تأثیر قرار خواهد داد. از طرفی مجموع فیلم‌های راه یافته به جشنواره برآورد و شمایی کلی از جریان فیلمسازی کشور را در سالی که گذشت ارائه می‌کند. همچنین سینماداران و پخش‌کنندگان را به مذاکره با سازندگان فیلم‌های خوب و نوید بخش به لحاظ استقبال عمومی مردم در اکران دعوت می‌کند.

بنابراین، چرخه اقتصادی سینما در این 10 روز با سرعت و شتاب بیشتری نسبت به دیگر ایام سال در گردش است. با این حال هر ساله انتقاداتی به کیفیت برگزاری و استانداردها و قواعد جشنواره فیلم فجر وارد می‌شود که به مواردی از جمله تعداد زیاد نمایش فیلم و به تبع آن از دست رفتن بخشی از مخاطبان در اکران عمومی، فاصله داشتن جشنواره فیلم فجر از استانداردهای مطلوب در برگزاری فستیوال‌های فیلم، انتخاب‌های سلیقه‌ای و چگونگی چیدمان سانس‌های نمایش می‌توان اشاره کرد. دلایل دیگری نیز طبق گفته‌های تعدادی از هنرمندان در گزارش زیر ارائه شده است:

***

مخاطبان جشنواره‌ای در اکران عمومی یک فیلم تأثیرگذار نیستند

نوید محمودی تهیه‌کننده جوانی است که جشنواره فیلم فجر تجربه و خاطره بسیار خوبی را برای او و برادرش جمشید که کارگردانی فیلم  «چند متر مکعب عشق» را بر عهده داشت، رقم زده است. وی درباره میزان تأثیرگذاری جشنواره فیلم فجر در اقتصاد یک‌سال آینده سینمای ایران بیان می‌کند: جشنواره فیلم فجر به این دلیل که محلی برای عرضه فیلم‌ها و اصلی‌ترین فرصت برای این منظور قبل از اکران عمومی است، اهمیت بیشتری می‌یابد.

زیرا بسترهای دیگر از جمله جشن خانه سینما و جشن منتقدان معمولاً زمانی برگزار می‌شود که فیلم اکران شده است.بنابراین شرکت یک فیلم در جشنواره برای فیلمسازان مهم است. زیرا نخستین فرصتی است که خروجی کارشان در سطحی گسترده نمایش داده می‌شود و معمولاً فیلمی که در این فضا دیده شود، در اکران نیز با استقبال خوبی روبه‌رو خواهد شد.

وی ادامه می‌دهد: من اعتقاد ندارم که تعداد زیاد نمایش فیلم‌ها در طول برگزاری جشنواره فیلم فجر به اقتصاد فیلم لطمه می‌زند. زیرا مخاطبان جشنواره‌ای سینما علاقه‌مندان جدی آن هستند. بنابراین، در اکران نیز دوباره مخاطب فیلم‌های خوب خواهند بود و حتی بعدها آن را در قالب سی دی و در شبکه نمایش خانگی نیز تهیه خواهند کرد، بنابراین این مخاطبان در اکران عمومی تأثیرگذار نیستند.

این تهیه‌کننده درباره تجربه  «چند متر مکعب عشق» در سی و سومین جشنوراه فیلم فجر بیان می‌کند: برای فیلمی مثل  «چند متر مکعب عشق» که هنرمندان چهره به معنای لانسه کردن مردم نداشته است و در جشنواره فیلم فجر مورد توجه قرار می‌گیرد و سروصدا می‌کند، در اکران عمومی نیز کنجکاوی سایر مخاطبان را برمی‌انگیزد و آنها را به سینما می‌کشاند. از این رو جشنواره فیلم فجر به اقتصاد فیلم‌ها و در مقیاس کلی به سینما کمک می‌کند.

وی همچنین خاطرنشان می‌کند: حتی جشنواره‌های فیلم خارجی نیز از فیلم‌های دیده شده در جشنواره فیلم فجر نیز بیشتر استقبال می‌کنند. چراکه جلب توجه مخاطبان ایرانی را به منزله کیفیت بالای فیلم تلقی می‌کنند و نسبت به این بازخوردها تصمیم می‌گیرند.

***

آیینه شدن تنها امتیاز جشنواره فیلم فجر است

کمال تبریزی که با فیلم سینمایی  «امکان مینا» در سی و چهارمین جشنواره فیلم فجر شرکت کرده است، نظر متفاوت‌تری نسبت به تأثیر جشنواره فیلم فجر بر اقتصاد سینمای ایران در یک سال آتی دارد. او معتقد است تعداد سانس‌های زیاد نمایش فیلم‌ها در جشنواره فیلم فجر باعث تماشای فیلم توسط جمعیت زیادی از مخاطبان احتمالی آن در اکران عمومی شده و بازگشت سرمایه فیلم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. وی در این باره می‌گوید: جشنواره فیلم فجر تأثیری را که ما از آن به‌عنوان یک فرصت برای سینمای کشور انتظار داریم، در اقتصاد این عرصه به جا نمی‌گذارد.

زیرا یک فیلم در طول برگزاری این جشنواره حداقل 36 بار در سینماهای مختلف اکران می‌شود و اقتصاد آن تحت تأثیر قرار می‌گیرد. به نظر می‌رسد برای جشنواره فیلم فجر سرنوشت فیلم‌ها و موقعیت آنها چندان اهمیتی ندارد، بلکه این جشنواره نیز محلی برای تأمین منافع اقتصادی برگزارکنندگان است. چراکه از طریق بلیت‌فروشی فیلم‌های شرکت‌کرده سود قابل توجه و درآمد خوبی عایدشان می‌شود.

کارگردان فیلم  «مارمولک» درباره امتیازات شرکت یک فیلم در جشنواره فیلم فجر می‌افزاید: تنها امتیاز این جشنواره در این است که همچون آیینه وضعیت یک سال آینده سینمای ایران را به نمایش می‌گذارد و همچنین برآوردی از فعالیت فیلم‌سازان و هنرمندان را در سالی که گذشت ارائه می‌کند. اما از نظر اقتصادی به تهیه‌کنندگان لطمه می‌زند و فیلم را از جذابیت و کششی که ممکن است برای مخاطب داشته باشد خارج می‌کند.

این مشکل هر ساله نیز توسط تهیه‌کنندگان مورد نقد قرار می‌گیرد. اما هیچ وقت گوش شنوایی برای شنیدن انتقادات و گلایه‌هایشان وجود نداشته است. وی با اشاره به راهکارهایی که ضمن حفظ امتیازات جشنواره فیلم فجر برای فیلمسازان، اکران عمومی موفقی را به آنها نوید می‌دهد، بیان می‌کند: به نظرم باید تعداد نمایش فیلم‌ها در جشنواره فیلم فجر کم شود.

درحالی‌که اکنون فیلم‌های جشنواره برای کارکنان بسیاری از وزارتخانه‌ها، دولتمردان و خانواده‌هایشان به نمایش در می‌آید و تعداد سانس‌ها برای اکران مردمی هم زیاد است که این موضوع کسب سود مالی را از تهیه‌کننده و صاحب اثر می‌گیرد. بنابراین، تنها انگیزه شرکت در جشنواره فیلم فجر برای یک فیلم در هیاهوی تبلیغاتی و مطرح شدنش خلاصه می‌شود که آن هم به نظر من تأثیر چندانی بر آینده اقتصادی سینما نخواهد داشت.

اما از نظر هنری یک فیلم ممکن است در این فضای 10روزه متمایز از بقیه شود و هنرمندان و مردم به شناخت نسبی به آن اثر برسند. کارگردان سریال  «سرزمین کهن» در پاسخ به اینکه آیا پخش کننده‌ها و سینماداران برنامه یک سال آتی خود را در این بازه زمانی مشخص می‌کنند یا نه، عنوان می‌کند: نه این‌طور نیست.

آنها براساس این موضوع تصمیم نمی‌گیرند که یک فیلم در بخش مسابقه جشنواره شرکت کند یا نه، بلکه تصمیم‌شان براساس کشش و جذابیت یک فیلم برای مخاطبان‌عام شکل می‌گیرد و انتخاب آنها قبل از برگزاری جشنواره هم معمولا صورت گرفته است. پخش‌کنندگان خوب سینمای ایران زمان‌بندی یک‌ساله خود را در حال حاضر تعیین کرده‌اند که تحت تأثیر فضای جشنواره قرار ندارد.

***

اگر فیلمی بسازم به جشنواره فیلم فجر ارائه نمی‌دهم

علی معلم سینماگر ایرانی نیز همچون کمال تبریزی معتقد است که جشنواره فیلم فجر تأثیری منفی بر اقتصادی سینمای ایران دارد. اما دلیل متفاوتی را برای این نظرش ارائه می‌کند و می‌گوید: در فضای جشنواره فیلم فجر دست کم 50 فیلم به نمایش درمی‌آید و با این نمایش‌ها به اصطلاح دست فیلمسازان برای مخاطبان رو می‌شود. قضاوت‌هایی درباره فیلم‌هایشان صورت می‌گیرد که شاید چندان هم به نفع آنها نیست. بنابراین به نظر من بهتر است فیلم‌های خوب در جشنواره فیلم فجر شرکت نکنند، زیرا جشنواره به اقتصاد آنها آسیب می‌زند.

اما فیلم‌هایی که برای عموم مردم ساخته نشده و مخاطبان خاص دارد، می‌توانند جشنواره را بستر مناسب‌تری برای دیده شدن بیابند. از گفته‌های معلم این طور برداشت می‌کنم که عمدتا فیلم‌های بدی در جشنواره فیلم فجر نمایش داده می‌شود. وی در پاسخ به این برداشت می‌گوید: نمی‌توان فیلم‌های جشنواره فیلم فجر را بد دانست. اما به نظرم طبقه‌ای از فیلم‌ها در حال تولید هستند که انگار مخاطبان فرضی دارند!

به نظرم مهم‌ترین علت مهم بودن جشنواره در کشور ما این است که سینما در ایران مهم نیست. درحالی‌که جشنواره باید کارکرد ویترینی و تزیینی داشته باشد، اما در ایران این طور نیست و می‌بینیم که فیلمسازان رقابتی جدی برای شرکت در جشنواره دارند. وی در پایان خاطرنشان می‌کند: متأسفانه بخشی از تصمیم‌های اشتباه در سینمای ایران نیز به خاطر بیش از حد جدی گرفتن جشنواره است.

فیلم‌هایی که در جشنواره شرکت می‌کنند یا برای اکران مورد انتخاب قرار می‌گیرند یا از دایره اکران برای سال آینده حذف و از دور رقابت خارج می‌شوند. بنابراین مهم‌ترین نقد به جشنواره باز هم برملا شدن دست فیلمسازان برای مخاطب است و من اگر خودم فیلمی بسازم هرگز حاضر نمی‌شوم آن را در جشنواره فیلم فجر شرکت بدهم.