عملیات نجات زنجیره ارزش جهانی

زنجیره های ارزش جهانی در طول سال های گذشته در معرض انواع شوک ها قرار داشته اند، هرچند تاثیر این شوک ها در زنجیره های ارزش گوناگون، متفاوت بوده و هر کدام از شوک ها، صنایع خاصی را بیشتر تحت تاثیر قرار داده‎اند. مثلا زنجیره ارزش دو صنعت هوافضا و نیمه رساناها به دلیل سطح بالای دیجیتالی و حجم زیاد سرمایه به شدت مستعد دو شوک حملات سایبری و اختلافات تجاری است، اما در همین حال نسبت به شوک های دیگری مانند تغییرات اقلیمی، آسیب پذیری کمتری دارد. از سوی دیگر، شوک بیماری های همه گیر، تاثیر زیادی بر زنجیره های ارزش کار-محور، تقاضا و عرضه دارد؛ کما اینکه در بحران کووید- ۱۹، تقاضا برای کالاهای غیرضروری و سفرها شدیدا کاهش یافته و به صنعت پوشاک، فرآورده های نفتی و هوافضا، آسیب بسیاری وارد شده است. همچنین اگرچه تولید در زنجیره های ارزش فعالیت هایی نظیر کشاورزی و مواد غذایی تحت تاثیر قرار گرفته، اما این فعالیت ها به دلیل ماهیت اساسی محصولات خود همچنان با رشد تقاضا مواجه هستند.

در این راستا، صندوق بین المللی پول در گزارش تازه خود به تاثیر شوک ها بر زنجیره های ارزش جهانی پرداخته و با اشاره به سازگاری زنجیره های ارزش در طول پاندمی کووید-19، خواستار پایداری زنجیره های عرضه نسبت به شوک های مختلف، از همه گیری کرونا و جنگ در اوکراین گرفته تا حملات سایبری و تغییرات اقلیمی شده است. متنوع سازی منابع تامین و افزایش قابلیت جایگزینی در تامین منبع نهاده ها (حرکت آسان تر میان کشورها برای تامین نهاده های مورد نیاز)، دو توصیه کارشناسان صندوق بین المللی پول به بخش خصوصی و دولت هاست.

الگوی تجارت در رکودهای جهانی

صندوق بین المللی پول در گزارش «تجارت جهانی و زنجیره های ارزش در طول همه گیری»، به آثار گسترده کرونا بر نظام توزیع جهان اشاره می کند و می نویسد: با ظهور همه گیری کووید-۱۹، تجارت جهانی به طور چشمگیری با افت مواجه شد؛ به طوری که براساس آخرین آمارها، در فصل دوم سال 2020 حجم تجارت کالایی جهان 12.2 درصد و تجارت خدمات 21.4 درصد نسبت به فصل پایانی سال 2019 کاهش پیدا کرد. با این وجود، بهبود تجاری در مقایسه با روندهای بهبودی پس از دوره های رکودی اقتصاد جهان بسیار سریع تر رخ داده است؛ کما اینکه تجارت کالاها تا اکتبر ۲۰۲۱ به سطح پیش از همه گیری کرونا رسید که بازگشت بسیار سریع تری به عنوان مثال نسبت به بحران مالی جهان را نشان می دهد. با این حال، کارشناسان صندوق بین المللی پول معتقدند که روندهای کل، ناهمگونی  قابل توجهی را پنهان می کنند و با توجه به جنگ روسیه و اوکراین، احتمال اختلال بیشتر تجارت وجود دارد.

براساس این گزارش، تجارت در خدمات همچنان به کندی پیش  می رود که علت اصلی آن، افت شدید سفرهاست، با این حال، خدمات حمل ونقل در حال بهبود است و اگرچه همچنان اختلال زیادی در تجارت دریایی وجود دارد، اما تجارت در سایر خدمات به ویژه خدمات مخابراتی بسیار قوی تر بوده است. با این وجود، تجارت در کالاهایی که شدیدا به زنجیره های ارزش جهانی وابسته هستند، نسبت به سایر کالاها نوسان بیشتری داشته است؛ چنانچه در فاصله زمانی ژانویه و آوریل 2020، صادرات کالای وابسته به زنجیره ارزش جهانی 30  درصد کاهش داشته است، در حالی که کاهش صادرات در سایر کالاها تنها 18 درصد بوده است. جالب آنکه بهبود تجارت کالاهای وابسته به زنجیره ارزش جهانی نیز سریع تر اتفاق افتاده است. همچنین افت اولیه تجارت در برخی صنایع نظیر صنعت خودرو به واسطه اختلال در تامین نهاده های مهم چون نیمه هادی ها، با شدت بیشتری همراه بوده است.

یافته های صندوق بین المللی پول نشان می دهد که عوامل خاص مرتبط با همه گیری، نقش کلیدی در چرخش تجارت از خدمات به کالاها بازی می کنند که فراتر از تاثیر بر تقاضاست. واردات کالاها کمتر و واردات خدمات بیش از آنچه که با تقاضا و قیمت های نسبی قابل توجیه باشند، کاهش یافته اند. این الگو در کشورهایی که همه گیری و سیاست های مهار بیماری شدیدتر بوده، پررنگ تر بوده است. بررسی داده های تجاری دوجانبه نیز نشان می دهد که پیامدهای بین المللی ناشی از اختلال عرضه (که به  دنبال تعطیلات کرونایی ایجاد شده بودند)، عامل اصلی کاهش تجارت در اوایل شیوع همه گیری کرونا بوده است؛ یعنی کشورهای دارای شرکای تجاری که قرنطینه های سختگیرانه تری را اعمال کردند، کاهش بیشتری در واردات کالا را تجربه کردند. به طور متوسط، 60  درصد از کاهش واردات در نیمه نخست سال 2020 می تواند به قرنطینه شرکای تجاری نسبت داده شود. این تاثیر در صنایعی که شدیدا به زنجیره های ارزش جهانی متکی بوده اند و در میان صنایع پایین دست هستند (چون صنایع الکترونیک) بیشتر بوده است.

به سوی تنوع زنجیره تامین جهانی

پیامدهای سرریز منفی کوتاه مدت بوده و تا حدی که دورکاری ها اجازه داده، کاهش پیدا کرده اند. همچنین اثرات سرریز در طول موج های بعدی همه گیری کاهش داشته اند که نشان دهنده تطبیق پذیری و سازگاری زنجیره های ارزش جهانی بوده است. در حقیقت، با توجه به تفاوت در زمان بندی وقوع موج های همه گیری و سیاست های مهار شیوع ویروس کووید-19 در میان مناطق مختلف جهان، برخی از مناطق که در کالاهای وابسته به زنجیره ارزش جهانی مشارکت قابل توجهی دارند، توانستند سهم خود را در واردات از دیگر مناطق افزایش دهند. تا میانه سال 2020، کشورهای آسیایی که در اوایل شیوع کرونا آسیب دیده بودند، توانستند آن را مهار کنند (درست زمانی که بسیاری از کشورهای اروپایی به اعمال محدودیت های شدید رفت و آمد پرداختند) و شاهد افزایش 4.6 درصدی سهم بازار محصولات مرتبط با کالاهای وابسته به زنجیره ارزش جهانی در اروپا و افزایش 2.3 درصدی سهم بازار این محصولات در آمریکای شمالی بودند. این دستاوردها با توجه به استانداردهای تاریخی، بزرگ و سریع بودند ولی با تطبیق کشورها با همه گیری کرونا، این شرایط تا حدی تعدیل شده که نشان دهنده موقتی بودن این تغییرات است.

با توجه به سازگاری کلی که تجارت جهانی و زنجیره های ارزش در طول همه گیری کرونا داشته اند، کارشناسان صندوق بین المللی پول معتقد هستند که سیاست هایی چون بازگرداندن فعالیت شرکت ها به کشور مبدأ، سیاستی انحرافی ا ست و در عوض بهتر است سازگاری زنجیره های عرضه نسبت به شوک ها به وسیله متنوع سازی منابع تامین نهاده ها و افزایش قابلیت جایگزینی در تامین منبع نهاده ها (حرکت آسان تر میان کشورها برای تامین نهاده های موردنیاز) ساخته شود. در حال حاضر، توجه بسیاری به سمت تامین نهاده های تولید از داخل وجود دارد، به طوری که شرکت ها در نیمکره غربی جهان، 82  درصد کالای واسطه ای خود را از داخل تامین می کنند.

قابلیت جایگزینی می تواند از دو راه حاصل شود؛ از طریق انعطاف پذیری بیشتر در تولید، مانند زمانی که سازنده خودروهای تسلا نرم افزاری را بازنویسی می کند تا با توجه به شرایط کمبود نیمه هادی ها در بازار، خودروهای خود را قادر به استفاده از نیمه هادی های جایگزین کند؛ یا به وسیله استانداردسازی نهاده ها در سطح بین المللی. به عنوان نمونه شرکت جنرال موتورز اخیرا اعلام کرده است که با تامین کنندگان نیمه هادی ها برای کاهش تراشه های مخصوص خود تا 95  درصد همکاری خواهد کرد. افزایش پایداری زنجیره عرضه نه تنها برای مقابله با شرایط اضطراری پزشکی چون همه گیری اهمیت دارد، برای انواع دیگر شوک ها همچون جنگ در اوکراین، حملات سایبری و رویدادهای شدید آب وهوایی مرتبط با تغییرات اقلیمی نیز مهم است. در حالی که عمده کار ایجاد پایداری باید توسط شرکت ها به عنوان فعالان بخش خصوصی انجام شود، دولت ها نیز می توانند با اقداماتی چون پرکردن خلأهای اطلاعاتی در زنجیره های عرضه، سرمایه گذاری در تجارت و زیرساخت های دیجیتال، کاهش هزینه های تجارت و به حداقل رساندن نااطمینانی سیاستی، نقش مفیدی ایفا کنند. واکسیناسیون گسترده نیز برای کاهش اثرات سرریز شوک های مرتبط با گسترش همه گیری کرونا، اهمیت زیادی دارد.

ارتباط با نویسنده: [email protected]