رسوب دارایی نامولد

در حالی که سهم مسکن در سبد هزینه خانوارها مدام در این سال ها افزایش یافته، عمده ثروت ایرانیان نیز در دارایی های غیرمالی یا همان املاک سرمایه گذاری شده است؛ به طوری که طبق گزارش ثروت جهانی 2022، حدود ۲۴ درصد ثروت ایرانیان را دارایی های مالی (مانند سهام و سپرده بانکی) و ۷۶ درصد آن را دارایی های غیرمالی (مانند املاک) تشکیل می دهد. این موازنه غیرمتعارف در حالی است که در کشوری مثل آمریکا بیش از ۸۰ درصد ثروت افراد در بازارهای مالی است و تنها ۲۰ درصد آن به دارایی های غیرمالی اختصاص دارد. آنچه از تفاوت زیاد ساختار بازارها در ایران و آمریکا و کوچ بیشتر ثروت به سمت مسکن در کشورمان حکایت دارد.

گزارش تازه موسسه کردیت سوئیس نشان می دهد که ایران بیستمین کشور ثروتمند جهان است و در گروه کشورهای با درآمد بالاتر از متوسط جای گرفته است. نزدیک به 4 میلیون نفر در ایران، ثروتی بالای ۱۰۰ هزار دلار دارند و ۱۴۷  هزار نفر  میلیونر با استاندارد جهانی در کشورمان ساکن هستند؛ یعنی افرادی که ثروتی بیش از یک میلیون دلار دارند. البته ثروت بالای ایرانیان نه به خاطر پولدار شدن واقعی مردم بلکه به علت سرکوب شدید نرخ ارز و پایین بودن مصنوعی قیمت دلار رخ داده است. مثلا در اغلب سال های دهه 1380، قیمت دلار تنها ۷۰ درصد رشد کرده، اما قیمت مسکن در شهر تهران با جهش تقریبا ۶۰۰ درصدی از متری ۳۲ هزار تومان در سال 1380 به متری ۲۱۷ هزار تومان در سال 1390 رسیده است. چنین اتفاقی باعث شده تا قیمت دلاری مسکن که در ابتدای این دهه حدود ۴۰۰ دلار بوده، به نزدیکی ۲ هزار دلار در سال 1387 برسد. بنابراین در آن سال ها به علت سرکوب ارزی و همچنین رشد قیمت مسکن، دارایی ایرانیان به سطح کم سابقه ۱۳ هزار دلاری می رسد.

ایران بیستمین کشور ثروتمند شد

کردیت سوئیس (Credit Suisse)، یک موسسه مالی اعتباری است که از سال  ۲۰۰۰ میلادی، ثروت افراد و خانوارها در سطح جهان را بررسی می کند و به تازگی سیزدهمین ویرایش گزارش خود را منتشر کرده است. یافته های این گزارش نشان می دهد که کل ثروت جهانی در سال 2021 میلادی، 9.8 درصد رشد داشته و ثروت هر فرد بالغ به 87 هزار و 489 دلار رسیده است. البته اگر تغییرات نرخ ارز در جهان را لحاظ نکنیم، کل ثروت جهانی 12.7 درصد در سال 2021 رشد کرده که سریع ترین نرخ سالانه ثبت شده است. همچنین عمده جمعیت با ثروت بالاتر از متوسط جهان، در چین سکونت دارند و براساس آمارها، 44 درصد از افرادی که در دهک های هفتم تا نهم جهانی قرار می گیرند، امروزه در چین زندگی می کنند. بنابراین چین، بالاترین جمعیت با ثروت متوسط جهان را در اختیار دارد. آمریکای شمالی نیز ثروتمندترین و آفریقا فقیرترین قاره جهان محسوب می شوند. در آمریکای شمالی حدود نیمی از جمعیت، ثروتی بالای ۱۰۰  هزار دلار دارند و جمعیت فقیر آن (جمعیت با ثروت زیر ۱۰  هزار دلار) حتی در نسبت با اروپا نیز کمتر است، به طوری که نزدیک به 22 درصد جمعیت در آمریکای شمالی، ثروتی زیر ۱۰  هزار دلار دارند؛ حال آنکه این رقم در اروپا 32 درصد است. همچنین جمعیت زیر ۱۰  هزار دلاری جهان در چین از آمریکای شمالی نیز کمتر است و ۱۸  درصد از جمعیت چین را شامل می شود. به عبارت بهتر، ۹۰  درصد بزرگسالان در آفریقا و ۷۵  درصد بزرگسالان در هند، کمتر از ۱۰  هزار دلار ثروت دارند. این سطح از ثروت در اروپا ۳۲  درصد جمعیت و در آمریکای شمالی ۲۲  درصد جمعیت و در چین 18 درصد جمعیت را تشکیل می دهد. ایران نیز در این گزارش، بیستمین کشور ثروتمند جهان شناخته شده است.

در مجموع، دارایی های مالی 54 درصد از دارایی های خالص جهان را تشکیل می دهند؛ در حالی که دارایی های غیرمالی تشکیل دهنده ۴۶ درصد از خالص دارایی هاست و دیون و سطح استقراض به ۱۱  درصد خالص دارایی ها رسیده است. دارایی های مالی نسبتا در کشورهای با درآمد بالا، اهمیت بیشتری دارند؛ چنانکه ۷۰  درصد از خالص دارایی ها در آمریکای شمالی را دارایی های مالی تشکیل می دهند. در مناطق درحال توسعه عمدتا دارایی های غیرمالی، عمده ثروت خانوار را شامل می شود، به طوری که 54 درصد از خالص دارایی ها در آمریکای لاتین و ۷۷  درصد از خالص دارایی های هند، دارایی های غیرمالی هستند. همچنین ارتباطی نظام مند میان سطح توسعه یافتگی و سطح استقراض خانوار برحسب درصد دارایی های خالص وجود دارد. این سهم برای آفریقا ۷  درصد، هند ۸  درصد و چین ۱۱  درصد گزارش شده، اما در آسیا پاسیفیک، اروپا و آمریکای شمالی ۱۲  درصد بوده است.

حباب مسکن در ثروت ایرانیان

بررسی ثروت ایرانیان از ابتدای هزاره سوم میلادی نشان می دهد که ایرانیان بزرگسال در سال ۲۰۰۱ به طور متوسط ثروتی معادل ۹۲۵ دلار داشته اند. عددی که هم اکنون به حدود ۷ هزار دلار رسیده است؛ یعنی بیش از ۶۵۰ درصد رشد در میانگین ثروت ایرانیان. نکته جالب، همبستگی بالای ثروت ایرانیان با قیمت مسکن و به عبارت دیگر، سهم بالای مسکن از ثروت ایرانیان است. براساس آمارها، بیشترین ثروت ایرانیان در سال های ۲۰۱۰ و ۲۰۱۷ میلادی (1389 و 1396 خورشیدی) ثبت شده است. در این دو سال میانگین ثروت هر ایرانی بزرگسال به بیش از ۱۳ هزار دلار، یعنی نزدیک به دو برابر رقم کنونی رسیده بود. جالب آنکه پس از هر دو باری که ثروت دلاری ایرانیان به بیش از ۱۳ هزار دلار رسیده، شاهد توفان اقتصادی و جهش نرخ ارز بوده ایم؛ یعنی ثروت بالای ایرانیان در این سال ها نه به خاطر پولدار شدن واقعی مردم، بلکه به علت سرکوب شدید نرخ ارز و پایین بودن مصنوعی قیمت دلار رخ داده است. مثلا در اغلب سال های دهه 1380، قیمت دلار تنها حدود ۷۰ درصد رشد کرده، اما قیمت مسکن در پایتخت با جهش تقریبا ۶۰۰ درصدی از متری ۳۲ هزار تومان در سال 1380 به رقم ۲۱۷ هزار تومان در سال 1390 رسیده است. چنین اتفاقی باعث شد تا قیمت دلاری مسکن که در ابتدای این دهه حدود ۴۰۰ دلار بوده، به نزدیکی ۲ هزار دلار در سال 1387 برسد. در نتیجه به علت سرکوب ارزی و همچنین رشد قیمت مسکن در آن سال ها، دارایی ایرانیان به سطوح کم سابقه ۱۳ هزار دلاری می رسد.

براساس بررسی ها، متوسط قیمت دلاری مسکن از سال 1380 تا ۱۴۰۰ با رشد تقریبا سه برابری همراه شده و در همین مدت ثروت ایرانیان هم رشد 7.5 برابری داشته است؛ یعنی سالانه ۱۰ درصد افزایش ثروت؛ عددی که نشان می دهد ایرانیان با نرخ بالایی نسبت به کشورهای دیگر توانسته اند ثروت خود را افزایش دهند. در مقابل، ثروت آمریکایی ها در همین دوره تنها 2.6 برابر شده و سالانه 5 درصد افزایش ثروت رخ داده است؛ یعنی نصف سرعت رشد ثروت ایرانیان. در همین مدت سرانه تولید ناخالص داخلی ایران تنها 60 درصد و آمریکا 100 درصد رشد کرده است. بنابراین بخش عمده افزایش ۱۰ درصدی ثروت ایرانیان نه به خاطر تجمع ثروت در نتیجه پس انداز بلکه به خاطر باد شدن مداوم حباب بازار مسکن بوده است؛ یعنی ایرانیان در دو دهه گذشته به جای آنکه واقعا به خاطر رشد اقتصادی ثروتمندتر شده باشند، تنها به واسطه حباب قیمت مسکن پولدارتر به نظر می رسند.

ارتباط با نویسنده: [email protected]