تهران روی لبه کم آبی

فرصت امروز: در تاریخ دوشنبه ۴ اسفند ۱۴۰۴ / ۲۳ فوريه ۲۰۲۶مخازن سدهای مهم ايران به طور متوسط حدود ۴۱ درصد پر هستند و ۵۹ درصد ظرفيت آنها خالی مانده است. اين عدد، فقط يک آمار نيست؛ پشت آن دو واقعيت همزمان خوابيده: از يک سو ورودی آب به سدها از ابتدای سال آبی تا دوم اسفند به حدود ۱۰.۹۳ ميليارد مترمکعب رسيده (حدود ۲۱ درصد بيشتر از مدت مشابه سال قبل)، اما از سوی ديگر حجم آب موجود در سدها به دليل برداشت ها و فشار مصرف، نسبت به سال قبل کاهش نشان می دهد و همين است که «پرشدگی» را در سطح هشدار نگه می دارد. در يک جمله، کشور ممکن است «ورودی بهتر» ببيند، اما اگر «مصرف و برداشت» همزمان تنظيم نشود، ذخيره نهايی همچنان عقب می ماند.

چرا تهران از ميان همه استان ها حساس تر است

مسئله تهران فقط کم بارشی نيست؛ تهران روی يک سامانه محدود و پرريسك تکيه دارد: پنج سد اصلی در غرب و شرق پايتخت، و وقتی اين پنج سد کم می آورند، فشار به آب های زيرزمينی و مديريت شبکه منتقل می شود. خبرهای همين يک هفته اخير نشان می دهد که تهران در بين نقاط پرخطر، وضعيت حادتری دارد: تا ۲۴ بهمن، ميزان بارندگی ثبت شده برای استان تهران حدود ۷۱.۱ ميليمتر گزارش شده که حدود ۴۶ درصد کمتر از متوسط درازمدت عنوان شده است. يعنی «ورودی طبيعی» کم است و در همان حال «مصرف شهری» ثابت نمی ماند؛ نتيجه، کوچک شدن حاشيه امن تامين آب شرب است.

درصد پرشدگی سدهای تهران: عددها چه می گويند

اگر بخواهيم به زبان عدد صحبت کنيم، تصوير تهران با چند عدد کليدی تعريف می شود. در گزارش های جديد مربوط به وضعيت سدهای پايتخت، سد کرج (اميرکبير) با حدود ۵ درصد پرشدگی و موجودی حدود ۸ ميليون مترمکعب معرفی شده و نسبت به سال آبی گذشته هم منفی گزارش شده است. سد لار در وضعيت شديدتر قرار دارد: موجودی حدود ۱۰ ميليون مترمکعب و حدود ۱ درصد پرشدگی. در مورد سد لتيان-ماملو هم عدد مهم، حدود ۲۵ ميليون مترمکعب موجودی و حدود ۸ درصد پرشدگی است. و سد طالقان با وجود آنکه نسبت به بقيه «بهتر» به نظر می رسد، باز هم تنها حدود ۲۰ درصد پرشدگی و حدود ۸۴ ميليون مترمکعب موجودی گزارش شده است. اينها يعنی چه؟ يعنی از پنج تامين کننده اصلی، چند سد در محدوده زير ۱۰ درصد هستند و حتی سد «بهتر» هم فاصله بزرگی با وضعيت نرمال دارد.

يک نکته فنی اما تعيين کننده: حجم مرده و آب غيرقابل برداشت

يکی از خطاهای رايج در برداشت عمومی از آمار سدها اين است که «هرچه پشت سد هست قابل استفاده است». در عمل، بخشی از موجودی سدها به «حجم مرده» و محدوديت های بهره برداری مربوط است؛ يعنی آبی که يا به لحاظ فنی قابل برداشت نيست، يا برداشت آن به شبکه و ايمنی سازه و کيفيت آب آسيب می زند. در گزارش های رسمی-خبری پيشين درباره وضعيت سد کرج (اميرکبير) حتی تاکيد شده بود که به دليل رسيدن ذخيره به سطوح بسيار پايين، عملا برداشت از ذخاير متوقف و خروجی با ورودی لحظه ای تنظيم شده است؛ به عبارت ساده، سد از «منبع ذخيره» به «کانال عبور آب روزانه» تنزل پيدا می کند. اينجا همان نقطه ای است که مردم در شهر ممکن است فقط «افت فشار» را حس کنند، اما پشت صحنه، مديريت آب با حداقل حاشيه امن کار می کند.

چرا با وجود بارش های مقطعی، پرشدگی بالا نمی رود

اين پرسش امروز بسيار تکرار می شود: «پس اين باران ها چه شد؟» پاسخ در ترازنامه آب است. وقتی چند سال خشکسالی انباشته می شود، اولين بارش ها عمدتا صرف جبران کسری خاک، تغذيه ناقص آبخوان ها، و افزايش رواناب های کوتاه مدت می شود؛ اما اگر الگوی بارش نامنظم باشد و برف و ذخيره برفی کافی شکل نگيرد، اثر پايدار روی سدها محدود می ماند. از سوی ديگر، تهران در زمستان هم مصرف بالايی دارد و شبکه شهری اگر در حال مصرف بيشتر از ورودی باشد، حتی می تواند باعث «کاهش پرشدگی» در ماه های بارانی شود؛ گزارش های زمستانی درباره سدهای تهران به همين پديده اشاره کرده اند که با وجود بارش، پرشدگی افت کرده چون مصرف از ورودی جلو زده است.

تابستان ۱۴۰۵: از سناريوهای محتمل تا هزينه های پنهان

اگر وضعيت ورودی سدها در ماه های باقی مانده سال آبی جهش معنادار نداشته باشد، سناريوهای تابستان از جنس «مديريت تنش» خواهد بود نه «وفور». در سناريوی بدبينانه، ابزارهای مديريتی مثل کاهش فشار شبکه، محدوديت های موضعی، و سخت گيری برای مشترکان پرمصرف فعال تر می شود. در سناريوی ميانه، تامين آب انجام می شود اما با هزينه بالاتر: افزايش وابستگی به منابع زيرزمينی، افزايش هزينه پمپاژ و تصفيه، و فشار بر بودجه شرکت های آب و فاضلاب. نکته مهم اين است که بحران آب فقط «قبض آب» نيست؛ آب زيرساخت است و هر اختلال يا گرانی در آن، به شکل مستقيم و غيرمستقيم روی هزينه خدمات شهری، بهداشت، و حتی قيمت تمام شده برخی کالاها اثر می گذارد.

تعرفه و مديريت مصرف: اقتصاد آب چه می گويد

در اقتصاد منابع، آب کالايی است که وقتی کمیاب می شود، بايد سيگنال درست بدهد. اما سيگنال فقط «گران کردن» نيست؛ طراحی مهم است. اگر تعرفه يکباره و بدون پلکان بندی افزايش يابد، فشار اصلی روی دهک های متوسط و پايين می افتد و بحران «اعتماد» شکل می گيرد. اگر تعرفه پلکانی واقعی باشد، پرمصرف ها هزينه واقعی تری می دهند و حداقل مصرف خانوارهای عادی از شوک دور می ماند. اينجا يک دوگانه حياتی وجود دارد: يا سياستگذار مصرف را با ابزارهای اقتصادی و مقرراتی تنظيم می کند، يا تنش آب، خودش را به شکل محدوديت و افت کيفيت خدمات تحميل می کند.

جمع بندی: زنگ خطر واقعی، از آمار به زندگی روزمره رسيده است

وقتی سد لار در محدوده ۱ درصد پرشدگی گزارش می شود و سد کرج (اميرکبير) و سد لتيان-ماملو در محدوده تک رقمی قرار می گيرند، بحران ديگر يک تيتر فصلی نيست؛ واقعيتی است که بايد با آن حکمرانی کرد. از اينجا به بعد، راه حل در «اميد به بارش» خلاصه نمی شود: داده شفاف و به روز، مديريت مصرف با ابزارهای قابل قبول اجتماعی، کاهش هدررفت شبکه، کنترل پرمصرف ها، و سرمايه گذاری برای تاب آوری شهری. اگر اين بسته همزمان جلو نرود، هر سال همين روزها، تيترها تکرار می شود، فقط با درصدهای پايين تر و هزينه های بالاتر.