سلطه شفافیت بر تاریک خانه های توزیع؛ آیا بلاک چین فرشته نجات مصرف کننده است؟

مقدمه

سال هاست که در یادداشت های اقتصادی از «حقوق مصرف کننده» می گوییم و از ساختارهایی می نالیم که در آن، قیمت ها نه در کارخانه و بازار، بلکه در اتاق های غیر شفاف واسطه گری تعیین می شوند. واقعیت تلخ این است که ابزارهای سنتی نظارت در اقتصاد ما، عملاً به بن بست رسیده اند. بازرسی های فیزیکی و جریمه ها، بیشتر شبیه به مسکنی موقت برای یک بیماری مزمن بوده اند. اما امروز، در آستانه یک چرخش بزرگ ایستاده ایم؛ جایی که تکنولوژی، نه به عنوان یک ابزار فانتزی، بلکه به عنوان یک ضرورت زیستی برای نجات اخلاق در اقتصاد مطرح می شود. سخن از «بلاک چین» است؛ پدیده ای که می تواند به سلطه «رانت اطلاعاتی» پایان دهد.

بلاک چین به زبان ساده؛ فراتر از یک واژه لوکس

اگر بخواهیم بلاک چین را از ویترین کلمات پیچیده خارج کنیم، باید آن را یک «سند غیرقابل خط خوردگی» بدانیم. تصورش را بکنید دفتری وجود دارد که تمام مراحل تأمین یک کالا (از مواد اولیه تا قفسه فروشگاه) در آن ثبت می شود و هیچ کس، تاکید می کنم هیچ کس، توانایی پاک کردن یا تغییر دادنِ حتی یک ریال از اعداد آن را ندارد. این یعنی «اعتماد سیستمی» جایگزین «اعتماد شخصی» می شود. در این بستر، کالا دیگر فقط یک جسم فیزیکی نیست، بلکه دارای یک شناسنامه زنده و شفاف است.

پیاده سازی این تکنولوژی در اتمسفر فعلی اقتصاد ایران، با فرصت های درخشان و البته صخره های سختی روبروست:

•  فرصت ها: بازگشت قدرت به صاحب اصلی
  بزرگترین فرصت، تحقق همان «دموکراسی قیمتی» است که همیشه به دنبالش بوده ایم. وقتی مصرف کننده با یک اسکن ساده بفهمد سهم دلال در قیمت نهایی کالای اساسی چقدر است، بازار خودش شروع به اصلاح می کند. این یعنی حذفِ خودکارِ واسطه هایی که ارزش افزوده ای ندارند. از سوی دیگر، در بازاری که کالای قاچاق و تقلبی بلای جان سلامت و اقتصاد شده، بلاک چین مانند یک «سد نفوذ ناپذیر» عمل کرده و اصالت کالا را تضمین می کند.
•  تهدیدها: مقاومتِ سختِ ذینفعان سایه
  نباید ساده انگارانه نگاه کرد؛ شفافیت، دشمنِ رانت است. اولین و بزرگترین تهدید، مقاومتِ کسانی است که دهه ها از «آب گل آلودِ نبودِ آمار» ماهی گرفته اند. آن ها به راحتی اجازه نخواهند داد زنجیره تأمین، شیشه ای شود. علاوه بر این، لرزان بودنِ زیرساخت های حقوقی و نبودِ قوانین روشن برای پذیرش «اسناد دیجیتال» در دادگاه ها، می تواند این مسیر را به یک میدان مین برای تولیدکنندگانِ پیشرو تبدیل کند.

چه باید کرد؟

برای اینکه بلاک چین از یک ایده کاغذی به سر سفره مردم بیاید، به چند گام جسورانه نیاز داریم:

۱. ایجاد جزیره های شفافیت: دولت باید از کالاهای استراتژیک (مثل دارو یا نهاده های دامی) شروع کند. توکن سازی این زنجیره ها، راه را بر نشت منابع به بازار سیاه می بندد.

۲. قانون گذاریِ حامی، نه مانع: نهادهایی مثل بانک مرکزی و وزارت صمت باید از نگاهِ تردیدآمیز به این فناوری دست بردارند و چارچوبی تدوین کنند که امضای دیجیتال بلاک چینی، سندی معتبر در محاکم قضایی باشد.

۳. تشویق به جای تنبیه: به جای جریمه های بی حاصل، باید برای بنگاه هایی که داوطلبانه وارد «اتاق شیشه ای بلاک چین» می شوند، معافیت های مالیاتی در نظر گرفت.

نتیجه بحث:

حقوق مصرف کننده در دنیای امروز با شعار و بخش نامه تأمین نمی شود. ما نیازمند ساختاری هستیم که در آن «فساد، گران تمام شود». بلاک چین این فرصت را به ما می دهد که قدرت را از دست ناظرانِ خطاپذیر بگیریم و به دستِ «شبکه مصرف کنندگان» بسپاریم. گذار به این سمت، شجاعت می خواهد؛ شجاعتِ دل کندن از مدل های نظارتی قجری و پیوستن به حکمرانی داده محور. زمان آن رسیده است که میان «تاریکیِ سودآور برای عده ای خاص» و «روشناییِ به نفعِ عموم»، یکی را انتخاب کنیم.
 
منابع: 

1.  World Economic Forum (WEF): Blockchain Beyond the Hype: A Practical Framework for Business Leaders. (تحلیل کاربرد بلاک چین در زنجیره تأمین و حقوق ذینفعان).
2.  Harvard Business Review (HBR): The Truth About Blockchain by Iansiti & Lakhani. (منبع کلاسیک در مورد ماهیت بنیادی و تحول آفرین این فناوری).
3.  Deloitte Insights: Using Blockchain to Drive Supply Chain Transparency. (بررسی تاثیر شفافیت بر اعتماد مصرف کننده).
4.  ISO/TC 307: Blockchain and Distributed Ledger Technologies Standard. (مرجع استانداردهای بین المللی برای یکپارچه سازی سیستم های بلوکی).